Πρόσκληση στη διάλεξη του καθηγητή Στράτου Θεοδοσίου.
Τετάρτη 23 Ιανουαρίου

the-thinker-in-the-gates-of-hell

Ο Κύκλος των Φίλων το 2019 συζητά για το ταξίδι μύθων, ιδεών και παραδόσεων που μέσα από τον συμβολισμό τους καθόρισαν την εικόνα και την αντίληψη του ανθρώπου για τον κόσμο ο οποίος τον περιβάλλει . Και για το έργο εκείνων που στάθηκαν κριτικά και αμφισβήτησαν παγιωμένες αντιλήψεις και ιδεοληψίες ζητώντας να ερμηνεύσουν και να γνωρίσουν, αναλαμβάνοντας και το κόστος των επιλογών τους.
Από την εποχή των μύθων στην επιστήμη αιχμής και τα μυθικά επιτεύγματά της.

Σας προσκαλούμε την Τετάρτη 23 Ιανουαρίου στο Αίτιον Πολυχώρος,
στη διάλεξη του καθηγητή Στράτου Θεοδοσίου με θέμα Μύθος και Επιστήμη.

Στράτος Θεοδοσίου
Ο αστροφυσικός Στράτος Θεοδοσίου αφιερώθηκε –στη μακρόχρονη πανεπιστημιακή θητεία του ως αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών– στη διδασκαλία και την έρευνα θεμάτων, τα οποία έχουν ως κέντρο τους αφενός μεν την Ιστορία και τη Φιλοσοφία της Αστρονομίας και των Φυσικών Επιστημών, αφετέρου δε την Αστροφυσική στις κατευθύνσεις Δορυφορική φασματοσκοπία στο υπεριώδες, Ενεργές θερμοκρασίες αστέρων προγενεστέρων φασματικών τύπων, Διπλοί και μεταβλητοί αστέρες κ.ά.
Είναι πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών (Ε.Ε.Φ.), μέλος του Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών του Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (I.A.U.), όπως και πολλών άλλων ελληνικών και ξένων επιστημονικών ενώσεων και ομίλων.
Έχει δημοσιεύσει πάνω από τριακόσιες πενήντα πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες σε Διεθνή αστρονομικά περιοδικά και Πρακτικά Διεθνών Συνεδρίων, εκατοντάδες άρθρα στον ελληνικό ημερήσιο και περιοδικό τύπο, ενώ έχει δώσει πλέον των τετρακοσίων διαλέξεων σε ελληνικά και ξένα Πανεπιστήμια, Ινστιτούτα, Δημόσια και Ιδιωτικά σχολεία, Επιστημονικές Ενώσεις και σε αρκετούς άλλους φορείς.
Τα τελευταία δέκα χρόνια έχει αφιερωθεί στην εκλαΐκευση της Αστρονομίας, με άρθρα στον περιοδικό τύπο, με τηλεοπτικές παραγωγές και με ομιλίες σε ευρύτατο κοινό. Έχει συγγράψει είκοσι επτά βιβλία σχετικά με την Αστροφυσική και την Ιστορία και τη Φιλοσοφία των Επιστημών, ενώ έχει παρουσιάσει και τέσσερις ποιητικές συλλογές. Για το ερευνητικό του έργο έχει βραβευτεί από την Ένωση Ελλήνων Φυσικών και από την Ένωση Κυπρίων Φυσικών. Αντιστοίχως για το συγγραφικό του έργο έχει βραβευθεί από τον Σύλλογο Ελλήνων Λογοτεχνών και από το Πανεπιστήμιο Αθηνών (Βραβεία Αρώνη και Κοσκορόζη). Τέλος, έχει παρουσιάσει σε συνεργασία με τον επίκουρο καθηγητή Αστροφυσικής Μάνο Δανέζη, τις τηλεοπτικές εκπομπές «Το Σύμπαν που αγάπησα» (110 επεισόδια) και «Έτσι βλέπω τον κόσμο» (16 επεισόδια) με αντίστοιχη επιστημονική θεματολογία, για τις οποίες έχει βραβευτεί με το «Hellenic-American University prize».
E-mail: etheodos@phys.uoa.gr   Website: http://www.stratos-theodosiou.gr/

 Μαζί του συζητούν ο σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού ΑΒΑΤΟΝ Ιορδάνης Πουλκούρας και ο Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών Στάθης Γκόνος.

Τετάρτη 23 Ιανουαρίου στο Αίτιον Πολυχώρος, Τζιραίων 8-10, Μακρυγιάννη, Αθήνα (Σταθμός Μετρό: Ακρόπολη) Τηλ.: 2130 256666, http://www.aition-kinima.org/
Είσοδος Ελεύθερη. Ώρα έναρξης 19.00

Την εκδήλωση υποστηρίζει το περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ.

Αναδημοσίευση από το https://kyklostonfilon.wordpress.com

Advertisements

Ο Κύκλος των Φίλων 2019 – Μύθος και Επιστήμη.

Ο Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών Στάθης Γκόνος και ο σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού ΑΒΑΤΟΝ Ιορδάνης Πουλκούρας συζητούν για τον Μύθο και την Επιστήμη.

Το ταξίδι μύθων, ιδεών και παραδόσεων που μέσα από τον συμβολισμό τους καθόρισαν την εικόνα και την αντίληψη του ανθρώπου για τον κόσμο που τον περιβάλει και στη συνέχεια το έργο εκείνων που στάθηκαν κριτικά και αμφισβήτησαν, ζητώντας να ερμηνεύσουν και να γνωρίσουν αναλαμβάνοντας και το κόστος των επιλογών τους.

Από την εποχή των μύθων στην σύγχρονη εποχή της επιστήμης αιχμής και των μυθικών επιτευγμάτων της.

  • Πρώτη συνάντηση, Τετάρτη 23 Ιανουαρίου με τον Στράτο Θεοδοσίου.

Στράτος Θεοδοσίου

Ο αστροφυσικός Στράτος Θεοδοσίου αφιερώθηκε –στη μακρόχρονη πανεπιστημιακή θητεία του ως αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών– στη διδασκαλία και την έρευνα θεμάτων, τα οποία έχουν ως κέντρο τους αφενός μεν την Ιστορία και τη Φιλοσοφία της Αστρονομίας και των Φυσικών Επιστημών, αφετέρου δε την Αστροφυσική στις κατευθύνσεις Δορυφορική φασματοσκοπία στο υπεριώδες, Ενεργές θερμοκρασίες αστέρων προγενεστέρων φασματικών τύπων, Διπλοί και μεταβλητοί αστέρες κ.ά. Ομιλεί αγγλικά, ιταλικά και ρωσικά, γλώσσες που τον βοήθησαν πολύ στην ερευνητική και συγγραφική του δραστηριότητα. Είναι πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών (Ε.Ε.Φ.), μέλος του Σώματος Ομοτίμων Καθηγητών του Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (I.A.U.), όπως και πολλών άλλων ελληνικών και ξένων επιστημονικών ενώσεων και ομίλων.

Έχει δημοσιεύσει πάνω από τριακόσιες πενήντα πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες σε Διεθνή αστρονομικά περιοδικά και Πρακτικά Διεθνών Συνεδρίων, εκατοντάδες άρθρα στον ελληνικό ημερήσιο και περιοδικό τύπο, ενώ έχει δώσει πλέον των τετρακοσίων διαλέξεων σε ελληνικά και ξένα Πανεπιστήμια, Ινστιτούτα, Δημόσια και Ιδιωτικά σχολεία, Επιστημονικές Ενώσεις και σε αρκετούς άλλους φορείς.

Τα τελευταία δέκα χρόνια έχει αφιερωθεί στην εκλαΐκευση της Αστρονομίας, με άρθρα στον περιοδικό τύπο, με τηλεοπτικές παραγωγές και με ομιλίες σε ευρύτατο κοινό. Έχει συγγράψει είκοσι επτά βιβλία σχετικά με την Αστροφυσική και την Ιστορία και τη Φιλοσοφία των Επιστημών, ενώ έχει παρουσιάσει και τέσσερις ποιητικές συλλογές. Για το ερευνητικό του έργο έχει βραβευτεί από την Ένωση Ελλήνων Φυσικών και από την Ένωση Κυπρίων Φυσικών. Αντιστοίχως για το συγγραφικό του έργο έχει βραβευθεί από τον Σύλλογο Ελλήνων Λογοτεχνών και από το Πανεπιστήμιο Αθηνών (Βραβεία Αρώνη και Κοσκορόζη). Τέλος, έχει παρουσιάσει σε συνεργασία με τον επίκουρο καθηγητή Αστροφυσικής Μάνο Δανέζη, τις τηλεοπτικές εκπομπές «Το Σύμπαν που αγάπησα» (110 επεισόδια) και «Έτσι βλέπω τον κόσμο» (16 επεισόδια) με αντίστοιχη επιστημονική θεματολογία, για τις οποίες έχει βραβευτεί με το «Hellenic-American University prize».

E-mail: etheodos@phys.uoa.gr

Website: http://www.stratos-theodosiou.gr/

 

  • Δεύτερη συνάντηση, Τετάρτη 13 Φεβρουαρίου με τον Τεύκρο Μιχαηλίδη.

Τεύκρος Μιχαηλίδης

Ο κύριος Τεύκρος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ των μαθηματικών του Πανεπιστημίου Pierre et Marie Curie. Έχει δημοσιεύσει άρθρα και μελέτες σχετικά με τη διδακτική των μαθηματικών, την εισαγωγή της πληροφορικής στην εκπαίδευση και τη χρήση της αφήγησης και της ιστορίας στη διδασκαλία των μαθηματικών. Έχει κατά καιρούς συνεργαστεί με τις εφημερίδες «Τα Νέα», «Ελευθεροτυπία», «Ελεύθερος Τύπος» και «Καθημερινή». Έχει μεταφράσει από τα αγγλικά και τα γαλλικά 28 βιβλία, λογοτεχνικά και επιστημονικά, σχετικά μετά μαθηματικά και την ιστορία των επιστημών. Είναι ιδρυτικό μέλος της ομάδας Θαλής+Φίλοι και της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας. Το μυθιστόρημα «Πυθαγόρεια Εγκλήματα» («Πόλις» 2006) έχει μεταφραστεί σε 6 γλώσσες -ιταλικά, ισπανικά, αγγλικά, κορεάτικα, κινέζικα, γαλλικά, ενώ για το «Αχμές, ο γιος του φεγγαριού» («Πόλις» 2013) του έχει απονεμηθεί το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Συμμετείχε με διηγήματα του στους συλλογικούς τόμους «Ελληνικά Εγκλήματα» 2, 3 και 4 των εκδόσεων «Καστανιώτη», «Είσοδος Κινδύνου» των εκδόσεων Μεταίχμιο, και στη σειρά «Κλέφτες και Αστυνόμοι» του ραδιοσταθμού «902 Αριστερά στα FΜ». Το 2006 η γαλλική κυβέρνηση του απένειμε τον τίτλο τού Chevalier dans l’ Ordre des Palmes Academiques.

Website: https://tefcrosmichaelides.wordpress.com/

 

  • Τρίτη συνάντηση , θα ανακοινωθεί σύντομα.

 

Τόπος συνάντησης, το Αίτιον Πολυχώρος,

 Τζιραίων 8-10, Μακρυγιάννη, Αθήνα (Σταθμός Μετρό: Ακρόπολη) Τηλ.: 2130 256666, http://www.aition-kinima.org/

Είσοδος Ελεύθερη. Ώρα έναρξης 19.00

Την εκδήλωση υποστηρίζει το περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ.

Αναδημοσίευση από το https://kyklostonfilon.wordpress.com/2019/01/07/%CE%BA%CF%8D%CE%BA%CE%BB%CE%BF%CF%82-%CF%84%CF%89%CE%BD-%CF%86%CE%AF%CE%BB%CF%89%CE%BD-2019/

Οδυσσέα Ελύτη, «Τέχνη – Τύχη – Τόλμη» (απόσπασμα)
Α΄

ΤΕΧΝΗ – ΤΥΧΗ – ΤΟΛΜΗ, δεν είναι άλλες, είναι οι τρεις αυτές περίφημες λέξεις που μου ‘ρχονται κάθε φορά στο νου, όταν ετοιμάζομαι ν’ ανοίξω ένα γράμμα, κι αργοπορώ, κοιτάζοντας τη μεγάλη και τυπική σφραγίδα των Τ.Τ.Τ. Τη δικιά μου σφραγίδα είναι καιρός τώρα που την κουβαλώ με αδικαιολόγητην υπερηφάνεια χαραγμένη επάνω στο δέρμα μου και συνήθισα πάντα να τη διαβάζω σύμφωνα και μόνο με τα αισθήματα που μου την εμπνεύσανε.

Τέχνη – Τύχη – Τόλμη, οι τρεις αυτές λέξεις, συνοδεύοντας πεισματικά το περιεχόμενό τους, γίνανε αμέσως-αμέσως δορυφόροι άσβηστοι γύρω από την πρώτη μου εφηβεία, γύρω από την πρώτη μου αντίληψη του κόσμου, δορυφόροι που ακόμη κι ως τα σήμερα, με αποκορυφωμένη ένταση, δεν παύουν να μου είναι πιστοί. Ωστόσο, ανάμεσα σ’ όλα τα κυματιστά, μονά ή ζυγά, χρόνια που μας φέρνουν πιο κοντά ή πιο μακριά σ’ εκείνα που αγαπούμε, δεν είναι —ας τ’ ομολογήσουμε— και μερικά που, σάμπως ν’ ανάβει άξαφνα μέσα τους ένας λαμπτήρας από ισχυρότατο φως, ανεβαίνουνε μονομιάς πάνω από την επιφάνεια και ξεχωρίζουνε αποφασιστικά; Δεν είναι αυτά που, χάρη στο πυκνό τους περιεχόμενο, αποχτούνε μια σμαραγδένια λάμψη και στερεότητα και περνιούνται σα δαχτυλίδια θύμησης δημιουργικής στα δάχτυλα όσων ανθρώπων θέλησαν μια μέρα να βαδίσουν έξω από την κοινή γραμμή — πιο ψηλά ή πιο χαμηλά, αδιάφορο, πάντα όμως προς κάποιαν εφικτήν ή ανέφικτη κατάκτηση;

Για μένα, σήμερα, τη στιγμή τούτη που γράφω, η χρονιά του 1935, σημαδεμένη από την πρώτη μου επαφή με την ελληνική φύση, την πρώτη μου γνωριμία κι εφαρμογή του Υπερρεαλισμού, την ανακάλυψη του ζωγράφου Θεόφιλου, την έκδοση δύο σημαντικών βιβλίων φίλων μου ποιητών, και το φανέρωμα ενός τολμηρού για την Ελλάδα περιοδικού όπως τα Νέα Γράμματα, σβήνει και ξανανάβει σα φαροφόρα σημαδούρα στο μικρό πέλαγος όπου αγαπώ παντοτινά μου να ταξιδεύω. Θέλω να φαντάζομαι ότι κάθε καλόπιστος αναγνώστης θα δει τ’ ασήμαντα αυτά γεγονότα σα σημαντικά, μια που δεν αποτελούν τις πτυχές ενός ιδιωτικού βίου αλλά τους πυρήνες μιας κατάστασης πέρα για πέρα αντικειμενικής.

Υπάρχουνε στη ζωή του ανθρώπου στιγμές που μ’ ένα τους βιαστικό και ασύλληπτο ανοιγοσφάλισμα δείχνουν λουσμένο σε φως παράξενο το γύρω του κόσμο, γυμνωμένο από την καθημερινή του σημασία και φανερωμένο με μιαν άλλη, μια πρωτοείδωτη —την αληθινή του άραγε;— φυσιογνωμία. Υπάρχουν στιγμές όπου τα πράγματα και τα γεγονότα, όσα μοιάζουν να ορίζουν στεγνά κι αδυσώπητα το δρόμο του, βγαίνουνε από την τροχιά τους για να λάμψουνε μ’ ένα άλλο νόημα και μ’ έναν άλλο προορισμό στιγμές όπου ο άνθρωπος βλέπει άξαφνα τον εαυτό του να βαδίζει σε μονοπάτια που ποτέ του δε διάλεξε, κάτω από δεντροστοιχίες που του είναι αδύνατον ν’ αναγνωρίσει, πλάι σε ανθρώπους που ορθώνονται στο ανάστημα των ολοφάνερων αισθημάτων του, για να γίνουν οι φίλοι, οι φίλοι του, όπως θα ήθελε πάντοτε να υπάρχουν και να τον προσμένουν εκεί, σε μια πικρή γωνιά της ζωής του. Κανένα ξένο στοιχείο, καμιά υπεραισθητή παρουσία δεν έρχεται να δικαιολογήσει την παράξενη ετούτη τροπή που παίρνει, σε παρόμοιες στιγμές, ο κόσμος. Απλά, γήινα, ανθρώπινα, είναι τα ίδια πράγματα, οι ίδιες πράξεις που παρουσιάζονται σε μια δεύτερη κατάσταση, πιο αληθινή απ’ την πρώτη, μια κατάσταση που, για να την ξεχωρίσουμε, θα ‘πρεπε να την ονομάσουμε «υπερπραγματική».

Α μα γιατί λοιπόν ως τώρα είχαμε δώσει μια γλώσσα μονάχα στον κόσμο, γιατί του ‘χαμε δώσει ένα μονάχα τρόπο να εκφραστεί; Γιατί του ‘χαμε καταλογίσει μιαν όψη μονάχα, κι εκείνη κομματιασμένη, ανάπηρη, μετρημένη αποκλειστικά πάνω στη λογική μας, και την είχαμε ονομάσει ωραία-ωραία «πραγματικότητα»; Και γιατί, στο όνομα της πραγματικότητας αυτής, δεν επιτρέπαμε τίποτα που να την υπερβαίνει;

Να μια διαπίστωση, που όσες φορές αναγκάζομαι να την κάνω, μια στεναχώρια συνοδεύει, σαν ίσκιος μεγάλου ρολογιού του ήλιου, την άκρη της πένας μου.

Μόνος στα σύνορα του πανικού και της γοητείας ο ποιητής, χτυπημένος από μια τέτοια φευγαλέα αποκάλυψη, παθαίνεται να ταιριάσει την ανάσα του στο καινούριο κλίμα που του αποκαλύφτηκε· ματώνεται να δώσει έκφραση σ’ αυτή τη μυστική γεύση, την απροσδιόριστην ουσία, την αθάνατη χροιά που μονομιάς είδε να παίρνουνε τα στοιχεία του κόσμου μέσα του. Αποτιμώντας από κει και πέρα με διαφορετικό τρόπο τη ζωή, αναμετράει με οδύνη την απόσταση που τον χωρίζει από τη μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων. Βλέπει την πλειοψηφία τούτη, περιχαρακωμένη σ’ ένα χώρο συμβατικό, ν’ απωθεί τόσο απελπιστικά, τόσο λυσσαλέα ό,τι θα μπορούσε να τη φέρει αντιμέτωπη στα πιο ουσιαστικά της προβλήματα, που καταλαβαίνει πως είναι γραφτό του να φορτωθεί μαζί με τον καημό της έκφρασης κι έναν άλλον ακόμη — τον καημό της κατανόησης, ανίσως όχι τη μοίρα της μοναξιάς. Έτσι συμβαίνει πάντοτε: ο ποιητής ριψοκινδυνεύει, ενώ πίσω του άνθρωποι παραπλανημένοι επιμένουν να κρατάνε καλά κλειστή μια πόρτα που από καιρό τώρα έχει χάσει τη δικαιολογία της κλειδαριάς της. Όμως αν από την εποχή του Ηράκλειτου δεν έσβησε ποτέ η συνείδηση της διαμάχης ανάμεσα στη συντήρηση και στη μεταβολή, ανάμεσα στη φυσιολογική και τη μη φυσιολογική ζωική εξέλιξη, πρέπει να ομολογηθεί ότι η διαμάχη τούτη σήμανε πρώτη φορά στον αιώνα μας μ’ όλο το βάρος της σημασίας της, επιβάλλοντας στους σύγχρονους καλλιτέχνες να τοποθετήσουμε το αιώνιο στοιχείο της ομορφιάς στο αεί μεταμορφούμενο σημείο της ανθρώπινής της ροής, να νιώσουνε, με άλλα λόγια, πόσο η αλήθεια ετούτη ήταν και της ίδιας της υπόστασης τους ο αιώνιος νόμος. Ανάγκη, και μάλιστα σκληρή, οδήγησε τους ίδιους αυτούς, μ’ επαναστατική σημαία στο χέρι, ν’ αναθεωρήσουνε την κληρονομιά τους, και ν’ αναλάβουν μια ριζική ανακατάταξη των αξιών. Ας χαρακτηρίστηκε από μερικούς σα δίψα της απερίσκεπτης νεότητας ν’ ανοίξει, όπως-όπως, ένα δρόμο μπροστά της. Η αλήθεια είναι ότι τόσο στις χώρες των πρώτων εποχών, ή των παραμελημένων περιοχών της Τέχνης, όσο και στις λησμονημένες από τη σεμνοτυφία μεταγενέστερων γενεών σελίδες της Λογοτεχνίας και της Ποίησης οι «μοντέρνοι» πράξανε κείνο που τους έλεγε η γνώση τους κι η καρδιά τους· κι είτε ανασύρανε από την αφάνεια πολλά έργα με αξία ουσιαστική είτε με φανατισμό δικαιολογημένο ποδοπατήσανε μερικά αξιοθρήνητα κατασκευάσματα που είχανε καταφέρει, πρόσκαιρα, να βασιλέψουν.

Τέχνη – Τύχη – Τόλμη, ε ναι λοιπόν! Τέχνη, αφού, καλά ή κακά, θέλουμε να δώσουμε μια διέξοδο στην πυθική σπίθα, που δεν κοιτάει την ώρα να γίνει Λόγος και να μπει επικεφαλής μιας καινούριας αποτίμησης του κόσμου· και Τύχη, αφού είναι αυτή που θα σμίξει τα χρώματα και τα σχήματα, τις ευωδιές και τους ήχους, την καρδιά μας και την καρδιά του Σύμπαντος σ’ ένα σημείο, το λυρικό σημείο που ονειρευόμαστε· και Τόλμη, αφού κάθε βήμα σωστό μέσα στην κοινωνία αυτή γραφτό είναι ν’ αφήνει πίσω του αίματα, καπνούς, και δάκρυα…

Μίλησα για το 1935. Να που ήρθε λοιπόν η ώρα να γυρίσω στο «γράμμα» και στο «πνεύμα» του, να ξαναφέρω την αίγλη της πρωτοχρονιάς του εδώ, στη στιγμή τούτη που, με τη σειρά της κι αυτή, ετοιμάζεται να πηδήσει πιο μπροστά σαν ακρίδα – κι ας φαντάζει στο βάθος ο κάμπος σκοταδερός και γεμάτος λογής κινδύνους. Είναι φορές που, μα την αλήθεια, η ζωή δεν χάνει την ευκαιρία να δείξει την ανυπομονησία της, είτε με το πέταλο ενός αλόγου επάνω στο λιθόστρωτο είτε με το βλέμμα ενός αμούστακου ακόμη παιδιού επάνω στις μορφές των αινιγματικών γυναικών και των φρεσκοτυπωμένων βιβλίων.

Θυμούμαι ότι με τον ίδιο τρόπο που μια ωραία μέρα οι αρχαίοι λυρικοί, από τη μια, ο Κάλβος και ο Καβάφης, από την άλλη, ξύπνησαν πρώτη φορά το ενδιαφέρον μου για την ποίηση, δύο Γάλλοι σύγχρονοι ποιητές, όχι από τους πιο μεγάλους, ο Paul Eluard και ο Pierre-Jean Jouve —ποιητές που από τότε έταξα στον εαυτό μου (κι αργότερα επέτυχα πρώτος) να παρουσιάσω στο ελληνικό κοινό—, μ’ ανάγκασαν να προσέξω κι αδίστακτα να παραδεχτώ τις δυνατότητες που παρουσίαζε, στην ουσία της ελεύθερης ενάσκησής της, η λυρική ποίηση.

Δεν είχα φτάσει ακόμη στην τελευταία τάξη του Γυμνασίου όταν, σπρωγμένος έν’ απόγεμα από την απροσανατόλιστη βιβλιοφιλία μου, είχα χωθεί στο παλιό και σκοτεινό μαγαζάκι του Κάουφμαν, ξεφυλλίζοντας λογής περιοδικά και βιβλία, όμως αποφεύγοντας μ’ επιδειχτική περιφρόνηση τα ποιητικά, που —το θυμάμαι σα σήμερα— τα σφιγμένα στις ρίμες των τετραστίχων τους περιεχόμενα μου ‘διναν την εντύπωση μιας δεσμευτικής, κι ομοιόμορφα επαναλαμβανόμενης, αισθηματολογίας, ασυμβίβαστης ολότελα με τις τότε ανταρτικές διαθέσεις μου. Ο πειρασμός, παρ’ όλ’ αυτά, της πολυτέλειας, κι ακόμη η παράξενη γοητεία που έπνεε πίσω από τα μαύρα και κόκκινα κεφαλαία μερικών εξωφύλλων, κατανικήσανε τους στερνούς μου δισταγμούς: Capitale de la Douleur, Défense de Savoir, Les Noces… ναι, άρχισα να τα φυλλομετρώ ένα-ένα… και…

Την πολυτέλεια, δεν είναι ανάγκη να το πω, παραμέρισαν αμέσως ο ανάλαφρος ίλιγγος και η πρωτοδοκίμαστη σαγήνη που αναπηδούσανε από κάθε διάβασμα μερικών, στην τύχη παρμένων, στίχων που με συνέπαιρναν, όχι πια χάρη στο ρυθμικό ισόμακρό τους λίκνισμα, αλλά —κι αυτό ήταν το σπουδαίο— χάρη στη μαγική κι αιφνιδιαστική κατακύρωση ενός άλλου κόσμου, κόσμου διαφορετικού, που ζούσε γύρω μου ή μέσα μου και δε ζητούσε παρά με ποιο τρόπο να εκδηλώσει καλύτερα την πραγματικότητά του. Κι αυτός ο τρόπος είχε βρεθεί. Μονομιάς οι άνθρωποι αυτοί, που κυκλοφορούσανε κάθε μέρα γύρω μου, οι πραχτικοί και ικανοποιημένοι, άρχισαν να γίνονται στα μάτια μου ξόανα, ξόανα που κανένας Θεός δεν όριζε να μιμηθώ ή να εξυπηρετήσω. Τι διάβολο γιατρός, μηχανικός ή δικηγόρος θα γινόμουνα μεθαύριο, νιώθοντας πως μια και μόνο εμπνευσμένη φράση μπορούσε να ξαναεμπνεύσει χιλιάδες άλλες, που χωρίς τελειωμό ν’ αστράφτουν μες στη διάρκεια; Le poéte doit être beaucoup plus celui qui inspire que celui qui est inspiré. Δέκα χρόνια αργότερα, όταν είδα τον Éluard να μιλάει με τόση αυτοπεποίθηση, θυμήθηκα τη στιγμήν εκείνη που, όρθιος, μέσα στο βιβλιοπωλείο, διάβαζα:

Si tu t’ en vas la porte s’ ouvre sur le jour
Si tu t’ en vas la porte s’ ouvre sur moi-même.

Ήμουν ακατατόπιστος αλλά δεν ήμουν κακόπιστος. Δε μου πέρασε ποτέ από το νου να πάρω υποδεκάμετρο και να λογαριάσω πόση έπρεπε να ‘ταν η πόρτα που θ’ άνοιγε πάνω στη μέρα ούτε αν μπορούσε ποτέ της να κατασκευαστεί μα τέτοια πόρτα· για μένα, η πόρτα αυτή υπήρχε, κι εγώ, με τις μικρές μου δυνάμεις, όφειλα να βοηθήσω ν’ ανοιχτεί. Από τη χαραμάδα της κιόλας ξεχυνόταν ένα μελτέμι αισθήματα, που ριχνόταν κατάστηθα.

Ένας κόσμος αληθινός αλλά καταδικασμένος να μένει στην αφάνεια· για τους περισσότερους, ανυποψίαστος· και για μερικούς, ορατός μια στιγμή μονάχα, εκεί, στην κορυφή του έρωτα ή της απελπισίας. Ένας κόσμος αρμονισμένος στα πιο κρυφά, στα πιο άγρια, στα πιο ελεύθερα αισθήματά του, μα, ωστόσο, κλεισμένος πίσω από πελώριες τάφρους μοναξιάς, η τρελή θέληση του ανθρώπου να μη σκύψει ποτέ του κεφάλι, αλλά να μπει στην ψυχή του διπλανού του, και μαζί να παλινορθώσουνε τα τρομερότερά τους όνειρα· να του δώσουνε σάρκα κι αίμα από τη σάρκα τους και το αίμα τους. Η συνεννόηση των καρδιών. Θα τη φτάναμε; δε θα τη φτάναμε;

Η ιδανική επικοινωνία, εκείνη που ακολουθεί το συντομότερο δρόμο ανάμεσα σε δυο ανθρώπους, εννοώ μια επικοινωνία που να νιώθεται ολοκληρωτικά όπως η ζεστασιά ή το κρύο, συγκλονιστικά όπως ο έρωτας ή ο τρόμος, μυστηριακά όπως η βουή του δάσους ή της θάλασσας, θα μπορούσε ποτέ να γίνει όργανο και σκοπός της λυρικής ποίησης;

[…]

Γ΄

ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ ΤΟΥ 1935, με τη βοήθεια του Ανδρέα Εμπειρίκου —που είχε βάλει πρόθυμα στη διάθεσή μου και τη μεγάλη του βιβλιοθήκη—, άρχισα, κάπως αδέξια στην αρχή, να γίνομαι ο κατάπληκτος θεατής ενός παράξενου κόσμου που αναπηδούσε, χωρίς να το πολυκαταλαβαίνω κι ο ίδιος, από μέσα μου. Πόσες φορές, καθισμένοι στο συμπαθητικό διαμέρισμα της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας, καπνίζοντας αναρίθμητα τσιγάρα και τριγυρισμένοι από πίνακες του Max Ernst, του Oscar Dominguez και του Yves Tanguy, ή, πάλι, σε μια συγγενική έπαυλη στη Λέσβο, με το πέλαγο και τα βουνά της Ανατολής αντίκρυ, δε γράψαμε πλήθος ποιήματα και κείμενα μέσα σε πέντε ή δέκα λεπτά της ώρας, ποιήματα και κείμενα που ένα σωρό λογοτέχνες και κριτικοί κατηγορήσανε αργότερα ότι μας στοίχισαν πολυήμερες, τάχα, και κοπιαστικές διανοητικές προσπάθειες! Λίγες μέρες νωρίτερα, μ’ ένα φίλο μου νέο ζωγράφο, είχαμε πρωτοδοκιμάσει την επίσκεψη του απροσδόκητου κάτω από τη μορφή παιχνιδιού, δίνοντας ο ένας στον άλλον ερωτήσεις και αποκρίσεις που αγνοούσαμε αμοιβαία το περιεχόμενό τους. Στη βάση του παιχνιδιού τούτου κρυβότανε όχι μονάχα ο ίδιος μηχανισμός, αλλά και κάτι άλλο που εξαιρετικά ευκόλυνε —λύνοντάς του τις αντιστάσεις— τον πρωτόπειρο. Θυμούμαι ότι πολλές φορές το αποτέλεσμα ήταν εύστοχο στη συνειρμική του αλληλουχία και στην εικονοπλαστική του πρωτοπορία.

Ε. — Τι είναι το κόκκινο χρώμα;
Α. — Ένα χαστούκι από παπαρούνες!

Ε. — Τι είναι η δόξα;
Α. — Ένα βουνό για να το βλέπουν οι αιώνες!

Ε. — Τι είναι το χρυσάνθεμο;
Α. — Μια καλόκαρδη μέρα στο ποτήρι.

Ε. — Τι είναι η Πούλια;
Α. — Μυστική κρύπτη των ποιητών.

Ε. — Τι είναι η Ποίηση;
Α. — Συνουσία επ’ άπειρον.

Ε. — Τι είναι ο αετός;
Α. — Εκείνο που βάζουμε πολύ πιο πάνω απ’ το κεφάλι μας.

Ε. — Τι είναι οι τέσσερις εποχές του έτους;
Α. — Ένα παγόνι, μια γαλιάντρα και δυο μεγάλες θάλασσες.

Ή, πάλι, σε μιαν άλλη παραλλαγή του ίδιου παιχνιδιού:

— Όταν λύνονται οι φιόγκοι της ημέρας
— Τα κούμαρα φωνάζουν τ’ όνομά τους.

— Όταν ο κοκκωβιός θολώνει τα νερά του
— Η σημαία του γάτου αλλάζει τρία χρόνια.

— Όταν η κορασίδα πιάνει μια χρυσόμυγα
— Η σβούρα του μεσημεριού λάμπει μες το κεφάλι της.

— Αν δεν είχαμε μικρά παιδιά
— Τα λιβάδια μας θα ‘τανε ορφανά.

— Αν μας έφτανε η βοή της κερασιάς
— Το ΄να το δύο το τρία θα μας δρόσιζαν.

— Αν η Τύχη ξεφόρτωνε χαρούπια
— Χίλια ιστιοφόρα θα ‘σκιζαν τις θάλασσες.

Κανείς δεν είναι δικαιολογημένος αν γελάσει, αν πει πως αυτά δεν είναι σοβαρά πράγματα, είναι παιχνίδια. Εξόν από το ότι δεν είναι άσχημο να παίζει κανείς από καιρό σε καιρό, η αλήθεια είναι πως τα παιχνίδια τούτα κρύβουνε βαθιά τους μια σοβαρότατη αρχή: χτυπούνε την πόρτα του Αγνώστου, εμπιστεύονται στην αξία της Τύχης, δημιουργούνε μια καινούρια προοπτική, λύνουν τα δάχτυλα του ποιητή που τόσους αιώνες κρατήθηκαν μακριά απ’ τον πλούτο του κόσμου των παρομοιώσεων. Ξαναγυρίζοντας τώρα στα ξεχασμένα τετράδιά μου, που κλείνουν καμιά εκατοστή ποιήματα, χωρισμένα σε σειρές, χάνομαι σ’ ένα σωρό τίτλους, που τους χαίρομαι ακόμα και σήμερα για τη χρωματική τους ποιότητα και —γιατί όχι;— για την ασυδοσία τους. Σε μερικούς, η εικόνα παίρνει μιαν αξία αντικειμενική: Απογοήτευσις υπό το μηδέν. Ο κολπίσκος κι ο παλμός του. Ξεκρέμασμα καλοκαιρινής ώρας. Ο γειτονικός φάρος σα μακρόθυμη βουτιά. Με τη βοήθεια των ασφοδέλων. Εξοχικό τόξο. Στα ενδότερα του ρίγους. Ζεστή πτυχή χτίσιμο της γυναίκας. Αντικατάστασις του πεπρωμένου. Κυανή σπατάλη. Σα φυλλωσιά κοντά της. Η δεσποινίς Απριλίου. Αγγελούσα. Επί κεφαλής μαΐστρου. Αλλού ξεχωρίζω τίτλους γεμάτους χιούμορ και ειρωνική ή γελοιογραφική διάθεση: Οι φωτοσκιασμένοι σύζυγοι. Το ρ της παροιμίας. Το περιττόν του καθ’ ημέραν βίου. Εις το κυλικείον της παρανόμου ευφροσύνης. Τέλος, είναι άλλοι τίτλοι, όπου μέσα τους το απρόοπτο, το μαγικό, παίζουνε το πρώτο ρόλο: 789 π.Χ. Αεροδυναμικόν. Οι πέτρες του θορύβου. Τα ιστορικά δεκανίκια. Εις το επίνειον των μικρών μας πόθων. Ημερολόγιον απλουστάτης μεσημβρίας. Το δίκορφο τεφτέρι. Περισυλλογή χρωμάτων. Έξυπνη διέξοδος φτερό της ύλης. Alsing.

Μέσα σ’ ένα τέτοιο περιβόλι δεν είναι λίγοι εκείνοι που θα σταματήσουν κυριευμένοι από το αίσθημα του κωμικού ή του μάταιου. «Εις το κυλικείον της παρανόμου ευφροσύνης» — τι κουτός, αλήθεια, τίτλος για όλους αυτούς τους κουτούς που δεν αξιωθήκανε να το επισκεφτούνε ποτέ και να γευτούνε τα δυνατά πιοτά του! Τι ανόητοι τίτλοι για όλους αυτούς τους ανόητους που δεν έχουν το θάρρος να μπούνε στα ενδότερα του ρίγους, να περάσουνε από τα εξοχικά τόξα επί κεφαλής μαΐστρου ή συνοδεύοντας τη δεσποινίδα Απριλίου για να καταφέρουν, χάρη σε μια κυανή σπατάλη ή ξεκρεμάζοντας μια καλοκαιρινήν ώρα, να δοθούνε στην περισυλλογή των χρωμάτων και, με τη βοήθεια των ασφοδέλων, να γίνουν οι φωτοσκιασμένοι σύζυγοι που θα πετάξουν τα ιστορικά δεκανίκια, θα ρίξουνε τις πέτρες του θορύβου, γράφοντας ένα ημερολόγιο — το ημερολόγιο της απλουστάτης μεσημβρίας!

Ε λοιπόν, όσοι ντρέπονται να μπούνε σ’ έναν κόσμο που αναπαριστάνει το μυστήριο της δημιουργίας τους με μια καθαρά ποιητική, δηλαδή, ζωική πράξη, ας μην προχωρήσουνε σε κείμενα, όπου η αισθητική μέριμνα έχει εξοβελιστεί κι όπου η ως τα σήμερα παιδεία τους θα δοκιμαστεί και θα κακοπάθει. Τα πρώτα μου κείμενα θυμίζουνε πολύ τα κείμενα του Εμπειρίκου. Σε τούτο φταίει όχι μόνον η καθαρεύουσα, που ήτανε φυσικό ν’ απλώνεται σε μια περιοχή ήρεμη από βούληση, αλλά και η δυσκολία που συναντούσα ν’ αποκρούσω κάθε εισδοχή εξωτερικών εντυπώσεων, θέλω να πω, ν’ αφήσω τον εαυτό μου στο γνήσιο κύλισμα των συνειρμικών φράσεων. Ιδού ένα παράδειγμα:

Μες τον πυθμένα των κλαυθμυρισμών μεγαλώνουν οι ακρογιαλιές και γίνονται κρημνοί ολέθριοι όπου ακροβατούν παρθένες από τη μέση κι επάνω γυμνές. Πώς βουτηχτήκαμε σ’ αυτές τις γαλανές τολύπες, πώς διαβήκαμε μέσ’ από τις βαθύχρωμες αυτές ταινίες, πώς δρέψαμε τα κεφάλια με τα εορταστικά κουνήματα, δεν ξέρουμε, δεν ξέρει κανείς, ίσως το ξέρει ο κεφαλόπονος του πελαργού που ανατράφηκε απ’ τις άλλες θάλασσες. Πάλι μετά τη σιωπή έρχεται η σιωπή. Κολοσσοί δέντρων σμικρύνουν την όραση που εμφωλεύει σα ζεστό ζώο στις διχάλες των παραμυθιών τους. Ιπτάμενες αστραπές και άλματα που αστροπελεκίζουν μας γεμίζουν την παλάμη από βροχερήν όσφρηση.

Λαχάνιασαν οι κόμποι των χαρών κι απ’ τους λαιμούς της καθεμιάς ξετυλίγεται μια ψευτιά κατάξανθη.

(«Ο γειτονικός φάρος σαν μακρόθυμη βουτιά»)

[…]

Ωστόσο δεν είναι μόνο η επίδραση του Ανδρέα Εμπειρίκου αλλά και του Νικήτα Ράντου που φανερώνεται στις πρώτες μου δοκιμές. Από τη σειρά 14 ευκίνητα ποιήματα δεν είναι άσκοπο ν’ αντιγράψω εδώ μερικά.

IV

Η μέρα έστρεψε το πρόσωπο της υπερμέγεθες ηλιοτρόπιο
Κι αίφνης ευρέθηκα στα νώτα τόσων οριζόντων
Θα ‘θελα να ‘μαι όπως αυτή καύχημα του φωτός
Να μην ενδίδω πια στους οινοχόους των επιθυμιών
Θα επιθυμούσα εξόχως κάθε νυχτεγέρτην ως αντίπαλο
Μα η συμμαχία του ήδη με αφοπλίζει
Μ’ αναγκάζει να φαντάζομαι πολύχρωμα φιαλίδια
Εν είδει στόματος υγρών κορασίδων έναν στέφανο
Καμωμένο από τις νίκες και τις ήττες του δεσμώτου χρόνου.

[…]

Τέχνη – Τύχη – Τόλμη, δεν είναι άλλες, είναι οι τρεις αυτές περίφημες λέξεις (μα είναι λέξεις;) που με το βαθυπράσινο μελάνι της χλώρης, το βαθυκόκκινο του έρωτα, και το βαθυγάλαζο της θάλασσας, κοσμήσανε τις σελίδες μιας χρονιάς, ανίσως όχι τα εγκαίνια μιας νεότητας. Η αναγωγή της αλήθειας σ’ ένα απλό, σ’ ένα βαθύ σκίρτημα ζωντανού οργανισμού, στάθηκε η μοναδική της φιλοσοφία. Πραγματικά, για τίποτε άλλο καταμεσής του ’35 δε γνοιάστηκα παρά για μιαν ύπαρξη γερή, φυσιολογική, που να μπορεί ν’ απλώνεται με άνεση ως τ’ ακρότατα όρια μιας καθολικής ελευθερίας. Ό,τι άλλο έμελλε να’ ρθει, βέβαια, ήρθε πιο αργά…

Μα όταν, το καλοκαίρι εκείνο, ευνοϊκές συνθήκες μ’ έφεραν σε βουνά και γιαλούς του Μοριά, των Νησιών, της Εύβοιας και της Στερεάς, μ’ έβαλαν να τριγυρίζω μ’ ένα παλιοπαντέλονο κι ένα κοντό άσπρο πουκάμισο από τις πιο βαθιές ρεματιές ως τους πιο αφροκάπνιστους κάβους, συλλογίστηκα, πολύ συχνά, «παλεύοντας στήθος με στήθος προς τον άνεμο», πόσο βαθιά ήταν η ενότητα της αγάπης μου σ’ αυτή την ποίηση και σ’ αυτή τη γη.

Ο ήλιος, που εδωπέρα έστηνε τον μαρμάρινο κορμό μιας Υγείας, εκειπέρα τη θερμή γαλήνη μιας Παναγίας, ο ίδιος ο ήλιος έμπαινε κι έτρεχε καθώς χλωροφύλλη στις ίνες του πλατανόφυλλου της Τέχνης, τέτοιου που το φανταζόμουνα πάντα κι ήθελα ν’ αντιπροσωπεύει για μένα την πιο μεγάλη, την πιο αφιλοκερδή εκδήλωση του ανθρώπου.

Στην εξοχή της ποίησης δεν έχουνε πια στέγες τα σπίτια! Είναι ξεσκέπαστα, και τα τζιτζίκια, σφηνωμένα στα μαλλιά τη γης, ψάλλουν ερωτικά, ψάλλουν τ’ αγριοπούλια χωμένα στις γλαυκές κόχες των έρημων όρμων. Εκεί, σε τέτοιες ώρες, περνάει, πάντοτε αγκαλιασμένο, ένα ζευγάρι. Ο έρωτας —ας προσκυνήσουμε— λειτουργεί σ’ όλη την έκταση και σ’ όλο του το βάθος τη ζωή, ενώ οι δείχτες της καρδιάς δείχνουν το πιο λαμπρό τους μεσημέρι… Ω να βαδίσει κανείς στο πλάι ενός συντρόφου φωνάζοντας ολούθε τα αισθήματά του… να ενωθεί πάλι με τα στοιχεία που τον έκαναν μια για πάντα να ζήσει!

1943. —

[πηγή: Οδυσσέας Ελύτης, Ανοιχτά χαρτιά, Ίκαρος, Αθήνα 1987 (τρίτη έκδοση οριστική), σ. 115-122 & 142-153]

Ευχαριστώ τον συνοδοιπόρο Καλλία για την επισήμανση.

Τα ποιήματα στο δρόμο

του Νίκου Χουλιαρά

[…]
Μ’ αρέσουν τα ποιήματα που ζουν στο δρόμο, έξω απ’ τα βιβλία: αυτά που τουρτουρίζουν στις γωνιές κι όλο καπνίζουν σαν φουγάρα· που αναβοσβήνουν, μες στη νύχτα, σαν Χριστουγεννιάτικα λαμπάκια – όχι αυτά που κρέμονται στα δέντρα της γιορτής, στη θαλπωρή των δωματίων, αλλά εκείνα που τονίζουνε την ερημία των σφαχτών στις μωβ βιτρίνες των συνοικιακών κρεοπωλείων.

Τα σακατεμένα και τα μοναχικά, μ’ αρέσουν: τα ποιήματα-κοπρίτες που περπατούν κουτσαίνοντας στις σκοτεινές άκρες των λεωφόρων: αυτά που τ’ αγνοούν οι κριτικοί κι οι εκπαιδευτικοί του Μωραΐτη· που τα χτυπούν συχνά οι μεθυσμένοι οδηγοί και τα αφήνουν αβοήθητα στο δρόμο. Και τα ποιήματα-παιδάκια, όμως αγαπώ· αυτά που ενώ δεν έχουν μάθει ακόμη την αλφάβητο, μπορούν εντούτοις, με δυο λέξεις τους, να σου κολλήσουν την ψυχή στον τοίχο.

Μ’ αρέσουν, πάλι, τα απελπισμένα κι όμως χαμογελαστά: τα ποιήματα-συνένοχοι· εκείνα που σου κλείνουνε με νόημα το μάτι. Που δεν σου πιάνουν την κουβέντα, δεν σ’ απασχολούν μα συνεχίζουνε το δρόμο τους αδιάφορα: τα ποιήματα-«δεν πρόκειται να σου ζητήσω τίποτε»· αυτά που χαιρετούν μόνο και φεύγουν, όπως μ’ αρέσουνε και τ’ άλλα, τα χαρούμενα, που προτιμούνε τα παιχνίδια απ’ το μάθημα καθώς και τα ποιήματα-παππούδες, γιατί ενώ γνωρίζουνε καλά το μάταιο της ζωής εντούτοις θέλουν να το ζήσουν.
[…]

Από το κείμενο Τα ποιήματα στο δρόμο του Νίκου Χουλιαρά (δημοσιευμένο στο περιοδικό Η Λέξη, τεύχος 147, Σεπτέμβρης-Οκτώβρης 1998)

 

Από το https://thepoetsiloved.wordpress.com/ της Βίκυς Παπαπροδρόμου

Η Έβδομη Λειτουργία της Γλώσσας.

Κείμενο μου από το Εν Ιορδάνη, περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ , Φθινόπωρο 2018

 

lenguage

«Let there be Language» του Joe Banks

Με την επικοινωνία ήρθα πρώτη φορά σε επαφή όταν ως νέος πέρασα και εγώ για να πάρω μαθήματα σκηνοθεσίας από την Μεγάλη του Γένους Σχολή της εποχής, την Σχολή Σταυράκου. Η συζήτηση τότε για την Κυβερνητική και την επικοινωνία Μεγάλη και Μαζική αφορούσε το μήνυμα που μέσα από το μέσο και στην περίπτωση μας ιδιαίτερα την εικόνα,τον λόγο και την μουσική περνά στον θεατή/ λαό , συζήτηση και αψιμαχίες διανθισμένες με πολύ πολιτική. Τότε μόλις είχε εμφανιστεί ο personal computer 8μπιτος και με 64κ και οι προοπτικές της σύνδεσης του με την μαζική επικοινωνία μοιάζανε ένα μακρινό μέλλον στα όρια της φαντασίας.

 

Στο κατακλυσμιαίο “μετά” η επικοινωνία ταυτίστηκε με την προώθηση ιδεών και προϊόντων με αυτή την άθλια ελληνικούρα της γλώσσας των διαφημιστών που “επικοινωνούν” εκδηλώσεις και χαρτιά τουαλέτας με τον ίδιο επαγγελματισμό. Και βέβαια με τις κάθε είδους οθόνες που κουβαλάμε και παρακολουθούμε μανιο-ευλαβικά επιβεβαιώνοντας σε όλους τους τόνους την αρχαία ρήση, “το μέσο είναι το μήνυμα”.

Από εκείνη την μακρινή εποχή μου είχε μείνει στην μνήμη μόνο η φατική λειτουργία της γλώσσας, όπου απλά ελέγχει ή επιβεβαιώνει τον δίαυλο και η επικοινωνία είναι αυτοσκοπός. Απλό παράδειγμα ο χαιρετισμός σε γάμο ή κηδεία μεταξύ επισκέπτη- πομπού και θλιμμένου ή χαρούμενου δέκτη. Είτε ψιθυρίσετε “να σας ζήσει”, είτε “να τον θυμάστε” , είτε “ας πσφχθτε” ο δέκτης θα σας ευχαριστήσει γιατί το μήνυμα είναι η ίδια η παρουσία σας και οι λέξεις σας αδιάφορες. Κάντε το άφοβα, φροντίστε μόνο να ξεκαρδιστείτε όταν έχετε απόσταση ασφαλείας από τους τεθλιμμένους.

Όμως “επικοινωνία” δεν είναι τα εικονομηνύματα που φωτίζουν οθόνες . Θα ήταν τετριμμένο να αναφέρω ότι ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης προσέγγισαν τη διαδικασία της επικοινωνίας υπό το πρίσμα της ρητορικής. Μια διαδικασία όπου ο πομπός (ρήτορας) κατασκεύαζε μηνύματα τα οποία μεταδίδονταν στο δέκτη με στόχο ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Στην πρώτη αυτή προσέγγιση το “μέσο” είναι το στόμα του ρήτορα.

Από τότε όμως πολλά έχουν αλλάξει κυρίως στο μέσο που είναι ένα ενδιάμεσο κατασκεύασμα το οποίο δεν ελέγχετε από εμάς (τον πομπό) αντίθετα μπορούν να μας επηρεάσουν (έντυπα, κοινωνικά δίκτυα) επηρεάζοντας ή και τροποποιώντας δραματικά την επικοινωνία πομπού και δέκτη χωρίς κάνεις εκ των δύο να έχει αντίληψη (συνείδηση) της παρέμβασης.

Εδώ όμως θα μας απασχολήσει η προσέγγιση που δεν αντιμετωπίζει την επικοινωνία μόνο ως μεταβίβαση μηνυμάτων, αλλά ως παραγωγή μεταβίβαση και ανταλλαγή νοημάτων, μια διαδικασία κατά την οποία ένα πρόσωπο επηρεάζει τη συμπεριφορά ή τη σκέψη ενός άλλου. Προσέγγιση που ονομάζεται Σημειωτική.

O Ρομάν Γιάκομπσον (1896-1982) γλωσσολόγος και θεωρητικός της λογοτεχνίας  με το έργο του έγινε εκπρόσωπος της δομικής ανάλυσης σε επιστήμες πέραν της γλωσσολογίας, περιλαμβανομένης της ανθρωπολογίας και της λογοτεχνικής θεωρίας και η εργασία του συνεχίζει να επηρεάζει τη γλωσσική ανθρωπολογία, τη σημειωτική της κουλτούρας κλπ.

Στο μοντέλο του Γιάκομπσον οι βασικοί παράγοντες στη μετάδοση της επικοινωνίας είναι οι εξής:

1 πομπός (ο ομιλητής/αποστολέας)

2) δέκτης (ο ακροατής/παραλήπτης)

3) μήνυμα (ό,τι στέλνει ο πομπός)

4) επικοινωνιακός κώδικας (η γλώσσα, που πρέπει να είναι κοινή για πομπό και δέκτη)

5) πλαίσιο αναφοράς (το αναφερόμενο, αυτό που δείχνει η λέξη. Αφορά το θέμα, την πληροφορία)

6) δίαυλος επικοινωνίας (το «κανάλι» μεταξύ πομπού – δέκτη)

Κάθε παράγοντας της γλωσσικής επικοινωνίας ορίζει μία λειτουργία της γλώσσας.

Ανάλογα λοιπόν με τον παράγοντα στον οποίο εστιάζει η επικοινωνία, διακρίνονται έξι βασικές γλωσσικές λειτουργίες:

  • H αναφορική , η πλέον προφανής εστιάζει στο πλαίσιο αναφοράς. Τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να μιλήσουμε, τις λέξεις που παραπέμπουν στην πραγματικότητα για την οποία δίνουμε πληροφορίες.
  • η συγκινησιακή  ή εκφραστική εστιάζει στον πομπό και τη σχέση του με το μήνυμα, τη διάθεση του σχετικά με όσα λέει (επιφωνήματα, επιρρήματα, κρητική στάση, ειρωνεία κλπ).Είναι η λειτουργία του Εγώ.
  • η βουλητική εστιάζει στον δέκτη προς τον οποίο απευθύνεται για να εκφράσει: επιθυμία, προσταγή , παράκληση κλπ ώστε να πραγματοποιηθεί ένα πρακτικό αποτέλεσμα. Π.χ: Φέρε μου ένα ποτήρι νερό! Είναι η λειτουργία του Εσύ.
  • η φατική εστιάζει στο κανάλι που ελέγχει και επιβεβαιώνει και την επικοινωνία ως αυτοσκοπό χωρίς να δίνει σημασία στο μήνυμα. Δεν είναι μόνο το παράδειγμα που ανέφερα στην αρχή του κειμένου ή το εμπρός που λέμε όταν απαντάμε στο τηλέφωνο. Είναι η κουβέντα που κάνουμε με φίλους στο καφενείο χωρίς νόημα απλά για να συντηρηθεί η συνομιλία και κάθε συζήτηση που συμμετέχουμε χωρίς να δίνουμε σημασία στο τι λέγεται από τους άλλους και όπου ρητορεύουμε απλά για να καπελώνει ο λόγος μας. Πολύ συνηθισμένο στην εποχή μας.
  • η μεταγλωσσική εστιάζει στο αν ο πομπός και ο δέκτης αλληλοκατανοούνται, αν χειρίζονται τον ίδιο κώδικα δηλαδή τη γλώσσα, όχι μόνο σε επίπεδο επιστημονικού λόγου αλλά και σε επίπεδο καθημερινής επικοινωνίας.
  • και η ποιητική όπου η σημασία περνάει στην επεξεργασία και τη μορφή του ίδιου του μηνύματος και αντιλαμβάνεται την γλώσσα στην ποιητική της διάσταση.

Ένα βιβλίο που διάβασα πρόσφατα μου αποκάλυψε και μια μυστική έβδομη λειτουργία της γλώσσας.

Την επιτελεστική λειτουργία , εκεί που ο λόγος γίνεται πράξη. Εκεί που η ειπωμένη λέξη δημιουργεί γεγονός και κανείς δεν μπορεί να της αντισταθεί. Μια “μαγική” λειτουργία της γλώσσας που μας παραπέμπει στις πρώτες γραμμές της Γενέσεως: “Και είπεν ο  Θεός· γενηθήτω φως· κατ εγένετο φως”.

Η λειτουργία αυτή έμεινε κρυφή σε έναν μικρο κύκλο επιστημόνων μέχρι που με κάποιο τρόπο το μυστικό διέρρευσε. Αρχές τις δεκαετίας του’80 και όλοι οι διάσημοι του πνεύματος και της πολιτικής με τη συνδρομή μυστικών υπηρεσιών και μπράβων συγκρούονται χωρίς έλεος προσπαθώντας να το αποκτήσουν ή να το συγκαλύψουν. Ρολάν Μπαρτ, Μισέλ Φουκώ, Σαρτρ, Αλτουσέρ, Ντεριντά, Κρίστεβα, Τσόμσκι και δίπλα τους ο Ζισκάρ ντ Εστέν και ο Μιτεράν. Είναι αυτό το μυστικό που κατείχε ο Μιτεράν , του έδωσε την παντοδυναμία του και χάρη σε αυτό ονομάστηκε “Φαραώ”; Ένας αστυνομικός, άσχετος με την επιστήμη και τους διανοούμενους αναζητά τον δολοφόνο του Μπάρτ. Μη βγάζοντας άκρη επιτάσσει έναν νεαρό καθηγητή που τον καθοδηγεί και τον μυεί (αυτόν και τον αναγνώστη) στον κόσμο της Σημειολογίας, της πολιτικής και της διανόησης της δεκαετίας του 70- 80 σε Ευρώπη και Αμερική. Ο συγγραφέας, Λοράν Μπινέ, φιλόλογος και ο ίδιος περνά με επιδεξιότητα από τις θεωρίες της γλώσσας στην πολιτική και την αστυνομική καταδίωξη αυθαδιάζοντας όπως η Γαλλική παράδοση του επιτρέπει σε όλα τα “ιερά τέρατα” νεκρά αλλά και ζωντανά σε μια διήγηση που μέσα σε ένα χρόνο γνώρισε τριάντα μεταφράσεις. Όλα αυτά κάτω από το περιπαικτικό βλέμμα του Ουμπέρτο Έκο ο οποίος δεν ήταν μόνο δάσκαλος του στη σημειωτική αλλά και στον τρόπο αφήγησης.

Αξίζει να το διαβάσετε και ποιος ξέρει. Μπορεί να είστε εσείς αγαπητέ αναγνώστη που θα επαναφέρεται στην εποχή μας την επιτελεστική λειτουργία και με τον μαγικό σας λόγο τα πάντα θα πάρουν μια νέα μορφή.

—————————————-

– Λοράν Μπινέ, Η Έβδομη Λειτουργία της Γλώσσας. Μετάφραση Γιώργος Ξενάριος. Εκδόσεις opera.

– Θεωρίες και μοντέλα επικοινωνίας, Δρ. Λήδα Τσενέ, https://www.slideshare.net/kokonagera/ss-25888842

https://el.wikipedia.org/Ρόμαν_Γιάκομπσον

 

Who is Who

Ο Ιορδάνης Πουλκούρας είναι σύμβουλος έκδοσης του ΑΒΑΤΟΝ. Από τις εκδόσεις Αρχέτυπο κυκλοφορούν τα βιβλία του Ιεροδόμ: Από τον Μεσαιωνικό Τεκτονικό Μύθο στον Αρχαίο και Αποδεδεγμένο Σκωτικό Τύπο και Bleeding Angels: Η Απόκρυφη Παράδοση της Ευρώπης.

ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΡΟΝΤΕΝ, «ΔΙΑΘΗΚΗ»

ikona

Αυγούστου Ροντέν (Auguste Rodin), » Ο Σκεπτόμενος»

Νέοι, που επιθυμείτε να γίνετε υπηρέτες της ομορφιάς, ίσως, αν θελήσετε, να συναντήσετε εδώ το απόσταγμα μιας μακρόχρονης εμπειρίας.

Αγαπήστε με ευλάβεια τους μεγάλους δασκάλους που προηγήθηκαν.

Υποκλιθείτε μπροστά στο Φειδία και στο Μιχαήλ Άγγελο. Θαυμάστε τη θεϊκή γαλήνη του ενός, την τρομερή αγωνία του άλλου. Ο θαυμασμός είναι ένα γενναιόδωρο κρασί για τα ευγενικά πνεύματα.

Όμως -προς Θεού- μη μιμηθείτε τους μεγαλύτερούς σας. Με σεβασμό στην παράδοση μάθετε να διακρίνετε το αιώνια γόνιμο, που κλείνει μέσα της: την αγάπη για τη φύση και την ειλικρίνεια. Είναι τα δύο ισχυρά πάθη της μεγαλοφυΐας: λατρεύει τη φύση και ποτέ δεν ψεύδεται. Έτσι η παράδοση δίνει το κλειδί, που θα σας βοηθήσει να δραπετεύσετε από τη ρουτίνα. Η παράδοση, που σας συμβουλεύει να ερευνάτε συνεχώς την πραγματικότητα και που σας απαγορεύει την τυφλή υποταγή σε οποιονδήποτε δάσκαλο.

Η φύση ας είναι η μοναδική σας θεότητα!

Να έχετε απόλυτη πίστη σ’ αυτήν. Να είστε βέβαιοι ότι ποτέ δεν είναι άσχημη και περιορίστε τη φιλοδοξία σας στο να της είστε πιστοί.

Τα πάντα είναι ωραία για τον καλλιτέχνη, γιατί σε κάθε ύπαρξη και σε κάθε πράγμα η διαπεραστική του ματιά ανακαλύπτει το χαρακτήρα, την εσωτερική δηλαδή αλήθεια που διαφαίνεται πίσω από τη μορφή. Και η αλήθεια τούτη είναι η ίδια η ομορφιά. Μελετάτε με δέος: και τότε -να είστε βέβαιοι- θα ανακαλύψετε την ομορφιά, γιατί θα συναντήσετε την αλήθεια.

Δουλεύετε με μανία.

Εσείς, αγαλματοποιοί, δυναμώστε μέσα σας την αίσθηση του βάθους. Το πνεύμα δύσκολα εξοικειώνεται μ’ αυτή την έννοια. Δεν αντιλαμβάνεται ευκρινώς παρά μόνο επιφάνειες. Του είναι δύσκολο να φαντάζεται μορφές σε βάθος. Και όμως εδώ ακριβώς βρίσκεται το έργο σας.

Πρώτα απ’ όλα καθορίστε με σαφήνεια τα κύρια επίπεδα των μορφών που θα σκαλίσετε. Τονίστε με δύναμη την κατεύθυνση που δίνετε σε κάθε μέλος του σώματος, στο κεφάλι, στους ώμους, στη λεκάνη, στις κνήμες. Η τέχνη απαιτεί αποφασιστικότητα. Με την ξεκάθαρη φυγή των γραμμών βυθίζεστε μέσα στο χώρο και κυριαρχείτε στο βάθος. Όταν τα επίπεδά σας βρουν τη σωστή τους θέση, τότε έχετε ανακαλύψει τα πάντα. Το άγαλμά σας είναι κιόλας ζωντανό. Οι λεπτομέρειες γεννιούνται και βρίσκουν τη σωστή θέση από μόνες τους.

Όταν δημιουργείτε, μη σκέπτεστε ποτέ επίπεδα, αλλά ανάγλυφα.

Το πνεύμα σας πρέπει να θεωρεί κάθε επιφάνεια ως προεξοχή ενός όγκου που βρίσκεται πίσω της και την ωθεί. Να φαντάζεστε τις μορφές σαν να κινούνται προς το μέρος σας. Κάθε ζωή αναδύεται από ένα κέντρο, ύστερα αναπτύσσεται και ξεχύνεται από τα μέσα προς τα έξω. Έτσι ακριβώς και στη μεγάλη γλυπτική· πάντα διακρίνει κανείς μέσα της μια ισχυρή εσωτερική ώθηση. Αυτό είναι το μυστικό της αρχαίας τέχνης.

Εσείς, ζωγράφοι, να παρατηρείτε την πραγματικότητα σε βάθος. Δείτε, για παράδειγμα, ένα πορτραίτο ζωγραφισμένο από τον Ραφαήλ. Πώς αυτός ο μεγάλος δάσκαλος απεικονίζει ένα πρόσωπο μετωπικά: στρέφει το στήθος προς το πλάι δίνοντας έτσι την ψευδαίσθηση της τρίτης διάστασης.

Όλοι οι μεγάλοι ζωγράφοι εξετάζουν το χώρο σε βάθος. Στην κατανόηση των όγκων βρίσκεται η δύναμή τους.

Να θυμάστε πάντα: δεν υπάρχουν γραμμές, μόνον όγκοι. Όταν σχεδιάζετε, να μην σας απασχολεί ποτέ το περίγραμμα, αλλά η “αναγλυφικότητα”. Η “αναγλυφικότητα” είναι αυτή που καθορίζει το περίγραμμα.

Να ασκείστε ακατάπαυστα. Επιβάλλεται να εξουσιάσετε την τεχνική σας.

Η τέχνη δεν είναι τίποτε άλλο από αίσθημα. Όμως χωρίς την απόλυτη γνώση των όγκων, των αναλογιών, των χρωμάτων, χωρίς τη δεξιοτεχνία του χεριού, ακόμα και το πιο έντονο αίσθημα παραλύει. Τι θα γινόταν ο πιο μεγάλος ποιητής σε μια ξένη χώρα, αν αγνοούσε τη γλώσσα της; Στη νεότερη γενιά καλλιτεχνών υπάρχουν ποιητές, που, δυστυχώς, αρνούνται να μάθουν να μιλούν. Δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να ψελλίζουν.

Να έχετε υπομονή! Μη βασίζεστε στην έμπνευση.

Αυτή δεν υπάρχει. Τα μοναδικά προσόντα του καλλιτέχνη είναι: σωφροσύνη, προσοχή, ειλικρίνεια και θέληση. Να εκτελείτε το έργο σας ως έντιμοι εργάτες.

Νέοι, να είστε αληθινοί. Αυτό όμως δε σημαίνει: ακριβείς άνευ ουσίας. Υπάρχει μια χαμηλή πιστότητα: αυτή της φωτογραφίας και του εκμαγείου. Η τέχνη δεν αρχίζει παρά μόνο με την εσωτερική αλήθεια. Όλα σας τα σχήματα, όλα σας τα χρώματα να διερμηνεύουν συναισθήματα.

Ο καλλιτέχνης που αρκείται στην ψευδαίσθηση και με δουλοπρέπεια αναπαράγει ανούσιες λεπτομέρειες δε θα γίνει ποτέ μεγάλος καλλιτέχνης. Αν έχετε ποτέ επισκεφθεί κάποιο κοιμητήριο της Ιταλίας, οπωσδήποτε θα παρατηρήσατε με πόση παιδαριώδη αφέλεια οι καλλιτέχνες που ανέλαβαν να διακοσμήσουν τους τάφους προσπαθούν να αντιγράψουν στα αγάλματά τους κεντήματα, δαντέλες και πλεξούδες. Είναι ίσως ακριβείς. Δεν είναι όμως καθόλου αληθινοί, αφού δεν απευθύνονται στην ψυχή.

Σχεδόν όλοι μας οι γλύπτες θυμίζουν αυτούς των ιταλικών νεκροταφείων. Στα μνημεία που βρίσκονται στις δημόσιες πλατείες μας διακρίνουμε μόνο ρεντιγκότες, τετράποδα ή μονόποδα τραπέζια, καρέκλες, μηχανές, μπαλόνια, τηλέγραφους. Κανένα ίχνος εσωτερικής αλήθειας, συνεπώς κανένα ίχνος τέχνης. Να φρίττετε μ’ αυτά τα παλιοπράγματα.

Να είστε βαθιά και άγρια λάτρεις της αλήθειας. Να μη διστάζετε ποτέ να εκφράζετε αυτό που αισθάνεστε, ακόμα κι όταν έρχεται σε αντίθεση με τις παραδεδεγμένες ιδέες. Ίσως να μη σας καταλάβουν στην αρχή. Αλλά η μοναξιά σας δε θα κρατήσει για πολύ. Φίλοι θα τρέξουν γρήγορα κοντά σας, γιατί ό,τι είναι βαθιά αληθινό για έναν άνθρωπο είναι και για όλους.

Ωστόσο, ούτε γκριμάτσες ούτε μορφασμούς για να προσελκύσετε το κοινό. Απλότητα! Αφέλεια!

Τα ωραιότερα θέματα βρίσκονται μπροστά σας: είναι εκείνα που γνωρίζετε καλύτερα.

Ο πολύ αγαπητός μου και τόσο μεγάλος Ευγένιος Καρριέρ, που μας άφησε τόσο γρήγορα, έδειξε τη μεγαλοφυΐα του ζωγραφίζοντας τη γυναίκα και τα παιδιά του. Του ήταν αρκετό να εξυμνεί τη μητρική στοργή, για να είναι υπέροχος. Μεγάλοι καλλιτέχνες είναι εκείνοι που βλέπουν με τα δικά τους τα μάτια αυτά που όλος ο κόσμος έχει δει και είναι σε θέση να διακρίνουν την ομορφιά μέσα σ’ εκείνα, που είναι τόσο κοινά για τους άλλους.

Οι κακοί καλλιτέχνες βλέπουν πάντοτε με τα γυαλιά κάποιου άλλου.

Το ύψιστο είναι να συγκινείσαι, να αγαπάς, να ελπίζεις, να πάλλεσαι, να ζεις. Πρώτα να είσαι άνθρωπος και μετά καλλιτέχνης!

Η αληθινή ευγλωττία χλευάζει την ευγλωττία, έλεγε ο Πασκάλ. Η αληθινή τέχνη χλευάζει την τέχνη. Θα αναφέρω πάλι εδώ το παράδειγμα του Ευγένιου Καρριέρ. Στις εκθέσεις οι περισσότεροι πίνακες δεν είναι τίποτε άλλο από ζωγραφική. Οι δικοί του πίνακες φαίνονταν, ανάμεσα στους άλλους, σαν παράθυρα ανοιγμένα προς τη ζωή!

Να αποδέχεστε τις δίκαιες κριτικές. Εύκολα θα τις αναγνωρίσετε. Είναι εκείνες που επιβεβαιώνουν τις αμφιβολίες που σας βασανίζουν. Όμως να μην πτοείστε από εκείνες που η συνείδησή σας δεν παραδέχεται.

Μη φοβηθείτε τις άδικες κριτικές. Θα εξεγείρουν τους φίλους σας. Θα τους υποχρεώσουν να ξανασκεφτούν για τη συμπάθεια που νιώθουν προς εσάς και θα την εκδηλώνουν με περισσότερο θάρρος, αφού θα κατανοήσουν καλύτερα το λόγο της ύπαρξής της.

Αν το ταλέντο σας είναι πρωτότυπο, στην αρχή δε θα έχετε παρά λίγους οπαδούς και ένα πλήθος εχθρών. Μη χάνετε το θάρρος σας. Οι πρώτοι θα θριαμβεύσουν, γιατί ξέρουν για ποιο λόγο σας αγαπούν, ενώ οι άλλοι αγνοούν γιατί τους είστε μισητοί· οι πρώτοι είναι παθιασμένοι με την αλήθεια και θα στρατολογούν συνεχώς νέους οπαδούς, ενώ οι άλλοι δε θα δείξουν ιδιαίτερο ζήλο για τις λανθασμένες απόψεις τους. Οι πρώτοι είναι σταθεροί, ενώ οι δεύτεροι πηγαίνουν όπου φυσά ο άνεμος. Η νίκη της αλήθειας είναι βέβαιη.

Μη χάνετε τον καιρό σας συνάπτοντας κοσμικές ή πολιτικές σχέσεις. Θα δείτε πολλούς συναδέλφους σας να αποκτούν με ραδιουργίες τιμές και πλούτη. Δεν είναι αυτοί οι αληθινοί καλλιτέχνες. Μερικοί όμως είναι πολύ έξυπνοι και, αν θελήσετε να παραβγείτε μαζί τους στο γήπεδό τους, θα αναλώσετε τόσο χρόνο όσο και εκείνοι, δηλαδή εξ ολοκλήρου την ύπαρξή σας κι έτσι δε θα σας απομείνει ούτε μια στιγμή για να είστε καλλιτέχνης.

Να αγαπάτε με πάθος την αποστολή σας. Δεν υπάρχει ωραιότερη. Είναι πολύ πιο υψηλή απ’ ό,τι ο όχλος πιστεύει.

Ο καλλιτέχνης δίνει ένα μεγάλο παράδειγμα. Λατρεύει τη δουλειά του και η πολυτιμότερη ανταμοιβή του είναι η χαρά που παίρνει μέσα από αυτήν. Στις μέρες μας -τι κρίμα!- προσπαθούν να πείσουν τους εργάτες ότι πρέπει να μισούν τη δουλειά τους και να την σαμποτάρουν. Η ανθρωπότητα όμως δε θα γίνει ευτυχισμένη παρά μόνον όταν όλοι οι άνθρωποι αποκτήσουν ψυχές καλλιτεχνών, δηλαδή όταν όλοι βρίσκουν απόλαυση μέσα από το έργο τους.

Η τέχνη είναι ακόμα ένα υπέροχο μάθημα ειλικρίνειας.

Ο πραγματικός καλλιτέχνης εκφράζει πάντοτε αυτό που σκέπτεται διακινδυνεύοντας να ανατρέψει όλες τις καθιερωμένες αξίες.

Διδάσκει έτσι την ειλικρίνεια στους συνανθρώπους του.

Θα μπορούσε κανείς λοιπόν να φανταστεί τι θαυμάσια πρόοδος θα είχε αίφνης συντελεστεί, αν η απόλυτη αγάπη για την αλήθεια βασίλευε ανάμεσα στους ανθρώπους!

Α, πόσο γρήγορα η κοινωνία θα απέρριπτε πλάνες και ασκήμιες, αφού θα τις παραδεχόταν, και πόσο γρήγορα η γη μας θα γινόταν ένας Παράδεισος!

 

Το αντέγραψα από τον Δημήτρη Κακριδά!

Κείμενο του αστροφυσικού και ομότιμου καθηγητή Μάνου Δανέζη από το: http://manosdanezis.gr/time-3/

Μου θυμίζει πάντα τον Τ.Σ. Έλιοτ που έγραψε,

«Χρόνος περασμένος και χρόνος μελλοντικός

Ό,τι θα μπορούσε να γίνει και ό,τι έγινε

Κατευθύνουν σ’ έναν σκοπό που είναι πάντοτε παρών.»
Πώς ο εγκέφαλός μας βιώνει το χρόνο.
Πολλές φορές μέχρι σήμερα σε άρθρα μας, βιβλία και διαλέξεις έχουμε αναφερθεί και αναλύσει, με κάθε επιστημονική ακρίβεια, το γεγονός ότι ο χρόνος των ρολογιών και των ημερολογίων μας δεν εκφράζει τίποτα όσον αφορά την αλήθεια του σύμπαντος. Ο μετρούμενος χρόνος αποτελεί ένα πλαστό δημιούργημα της ανθρώπινης βιολογίας, ένα matrix κι αυτός, όπως ακριβώς αυτό το οποίο ονομάζουμε «ύλη».
Η Θεωρία της Σχετικότητας το αποδεικνύει και δεν είναι τυχαίο ότι ο A. Einstein ανέφερε για τον χρόνο: «Για μας τους ορκισμένους φυσικούς η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μόνο μια ψευδαίσθηση ακόμα κι αν είναι τόσο επίμονη».
Σαν μια μικρή απάντηση στις πολλές, και όχι πάντα ευγενικές, αντιρρήσεις οι οποίες έχουν διατυπωθεί, αναφέρουμε την επόμενη επιστημονική εργασία.
Και να υπενθυμίσω ότι ο Alvin Toffler στο βιβλίο του «Το τρίτο κύμα» είχε προειδοποιήσει: «οι αγράμματοι του 21 αιώνα, δεν θα είναι αυτοί που δεν μπορούν να γράψουν ή να διαβάσουν, αλλά αυτοί που δεν θα μπορούν να μάθουν, να ξεμάθουν και να ξαναμάθουν»
Για την ιστορία δίνω τις ιστοσελίδες οι οποίες αναφέρονται στα βιογραφικά των συμμετεχόντων ερευνητών και το Επιστημονικό Ινστιτούτο στο οποίο έγιναν.
Ινστιτούτο Kavli: http://www.kavlifoundation.org/institutes
Edvard Moser : https://en.wikipedia.org/wiki/Edvard_Moser
JohnO’Keefe: https://en.wikipedia.org/wiki/John_O%27Keefe
Ομοίως την επιστημονική δημοσίευση με τίτλο «Integrating time from experience in the lateral entorhinal cortex. Nature», οι αμφιβάλλοντες μπορούν να την βρουν στην ιστοσελίδα: https://www.nature.com/articles/s41586-018-0459-6
Πώς ο εγκέφαλός μας βιώνει το χρόνο μέσα σε ένα νευρωνικό του δίκτυο
https://egno.gr/2018/09/pos-o-egkefalos-mas-vionoi-to-chrono-anakalipsan-erevnites-se-nevroniko-tou-diktio/

Ερευνητές στο Ινστιτούτο Kavli ανακάλυψαν δίκτυο εγκεφαλικών κυττάρων το οποίο εκφράζει την αίσθηση του χρόνου μέσα από εμπειρίες και μνήμες. Η περιοχή όπου βιώνεται ο χρόνος βρίσκεται ακριβώς δίπλα στην περιοχή που κωδικοποιεί το χώρο.

Τα ρολόγια είναι συσκευές που δημιουργήθηκαν από τους ανθρώπους για να μετρούν το χρόνο. Με κοινωνική σύμβαση, συμφωνούμε να συντονίζουμε τις δραστηριότητές μας σύμφωνα με το χρόνο του ρολογιού. Ωστόσο, ο εγκέφαλός σας δεν αντιλαμβάνεται τη χρονική διάρκεια με τις τυπικές μονάδες των λεπτών και ωρών στο ρολόι του χεριού μας. Η υπογραφή του χρόνου στις εμπειρίες μας και τις αναμνήσεις μας ανήκει σε ένα εντελώς διαφορετικό είδος χρονικότητας. Κατά τη διάρκεια της εξέλιξης, οι ζώντες οργανισμοί, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων, ανέπτυξαν πολλαπλά βιολογικά ρολόγια για να μας βοηθήσουν να παρακολουθούμε το χρόνο. Αυτό που διακρίνει τους ποικίλους χρονομέτρες του εγκεφάλου δεν είναι μόνο η κλίμακα του χρόνου που μετριέται, αλλά επίσης τα φαινόμενα που συντόνισαν τα νευρωνικά ρολόγια.

Ορισμένοι χρονομέτρες τίθενται από εξωτερικές διεργασίες, όπως το κιρκάδιο ρολόι που συντονίστηκε στην ανάδυση και εξαφάνιση του ημερήσιου φωτός. Αυτό το ρολόι βοηθάει τους οργανισμούς να προσαρμόζονται με τους ρυθμούς της μέρας. Άλλοι χρονομέτρες τίθενται από φαινόμενα με πιο εσωτερική προέλευση, όπως τα κύτταρα του ιπποκάμπιου χρόνου που σχηματίζουν μια, σαν ντόμινο, αλυσίδα σήματος που παρακολουθούν χρονικές διάρκειες μέχρι και 10 δευτερόλεπτα ακριβώς. Σήμερα γνωρίζουμε πολλά σχετικά με τους μηχανισμούς του εγκεφάλου για τη μέτρηση μικρών χρονικών κλιμάκων όπως τα δευτερόλεπτα. Λίγα είναι γνωστά, ωστόσο, σχετικά με τη χρονική κλίμακα που ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί για να καταγράψει τις εμπειρίες και τις μνήμες μας, οι οποίες μπορούν να διαρκούν από δευτερόλεπτα, μέχρι λεπτά ή ώρες.
Ένα νευρωνικό ρολόι για το χρόνο που βιώνεται
Ένα νευρωνικό ρολόι που παρακολουθεί το χρόνο που διαρκούν οι εμπειρίες είναι ακριβώς αυτό που ο Albert Tsao και οι συνάδελφοί του στο Ινστιτούτο Kavli για Συστήματα Νευροεπιστήμης του Νορβηγικού Πανεπιστημίου Επιστήμης και Τεχνολογίας, θεωρούν ότι έχουν ανακαλύψει. Με την καταγραφή στοιχείων από έναν πληθυσμό εγκεφαλικών κυττάρων οι ερευνητές προσδιόρισαν ένα ισχυρό σήμα κωδικοποίησης χρόνου βαθιά μέσα στον εγκέφαλο. «Η μελέτη μας αποκαλύπτει πώς ο εγκέφαλος κατανοεί το χρόνο καθώς βιώνεται ένα γεγονός», αναφέρει ο Tsao στην ιστοσελίδα Gemini. «Το δίκτυο δεν κωδικοποιεί το χρόνο αναλυτικά. Αυτό που καταγράφουμε είναι μάλλον ένας υποκειμενικός χρόνος που παράγεται από την εν εξελίξει ροή της εμπειρίας».
Το δίκτυο παρέχει χρονοσημάνσεις για τα γεγονότα και παρακολουθεί τη σειρά των γεγονότων μέσα σε μια εμπειρία, αναφέρει ο καθηγητής Moser. Το νευρωνικό ρολόι λειτουργεί οργανώνοντας τη ροή των εμπειριών μας σε μια διευθετημένη σειρά γεγονότων. Η δραστηριότητα αυτή δίνει το έναυσμα στο ρολόι του εγκεφάλου για τον υποκειμενικό χρόνο. Η εμπειρία, και η αλληλουχία των γεγονότων μέσα στην εμπειρία, είναι έτσι το υλικό του οποίου ο υποκειμενικός χρόνος γεννιέται και μετριέται από τον εγκέφαλο.
Χρόνος, Χώρος και Μνήμη στον Εγκέφαλο
Όπως αναφέρει, στην ίδια ιστοσελίδα, ο καθηγητής Moser: «Σήμερα, έχουμε μια αρκετά καλή κατανόηση του τρόπου που οι εγκέφαλοί μας διαχειρίζονται το χώρο, ενώ οι γνώση του χρόνου είναι λιγότερο σαφής. Ο χώρος στον εγκέφαλο είναι σχετικά εύκολο να ερευνηθεί. Συνίσταται από εξειδικευμένους τύπους κυττάρου που είναι ειδικοί για συγκεκριμένες λειτουργίες. Μαζί συνιστούν τις λεπτομέρειες του συστήματος». Το 2005, οι May-Britt και Edvard Moser ανακάλυψαν πλέγμα κυττάρων, που χαρτογραφεί το περιβάλλον μας σε διαφορετικές κλίμακες χωρίζοντας το χώρο σε εξαγωνικές μονάδες. Το 2014, ο Mosers μοιράστηκε το βραβείο Nobel με τον συνάδελφο και μέντορά τους John O’Keefe στο UCL (University College London) για τις ανακαλύψεις τους των κυττάρων που συνιστούν το σύστημα προσδιορισμού θέσης.
Το 2007, εμπνευσμένος από την ανακάλυψη του κυτταρικού πλέγματος χωρικής κωδικοποίησης των Mosers, ο τότε υποψήφιος διδάκτορας στο Ινστιτούτο Kavli, Albert Tsao, σχεδίασε να σπάσει τον κώδικα του τι συμβαίνει στον αινιγματικό πλευρικό ενδορινικό φλοιό (lateral entorhinal cortex ή LEC). Η περιοχή αυτή του εγκεφάλου είναι ακριβώς δίπλα στον έσω ενδορινικό φλοιό (medial entorhinal cortex ή MEC), όπου οι επιβλέποντες του Tsao, Mosers, είχαν ανακαλύψει το πλέγμα κυττάρων. «Ήλπιζα να βρω ένα παρόμοιο βασικό λειτουργικό κύτταρο που θα αποκάλυπτε τη λειτουργική ταυτότητα αυτού του νευρωνικού δικτύου», λέει ο Tsao. Η εργασία αποδείχθηκε να είναι ένα χρονοβόρο πρόγραμμα. «Δεν έμοιαζε να υπάρχει ένα μοτίβο στη δραστηριότητα αυτών των κυττάρων. Το σήμα άλλαζε συνεχώς» αναφέρει ο καθηγητής Moser.

Ήταν μόνο στα δυο τελευταία χρόνια που οι ερευνητές άρχισαν να υποψιάζονται ότι το σήμα πράγματι άλλαζε με το χρόνο. Έξαφνα τα καταγεγραμμένα δεδομένα άρχισαν να αποκτούν νόημα. «Ο χρόνος είναι μια εκτός-ισορροπίας διαδικασία. Είναι πάντα μοναδικός και μεταβαλλόμενος», αναφέρει ο καθηγητής. «Εάν αυτό το δίκτυο πράγματι κωδικοποιούσε το χρόνο, το σήμα θα πρέπει να αλλάζει με το χρόνο προκειμένου να καταγράφει τις εμπειρίες ως μοναδικές αναμνήσεις». Ο Mosers χρειάστηκε μόνο να αποκωδικοποιήσουν το σήμα ενός απλού κυτταρικού πλέγματος για να ανακαλύψουν πώς κωδικοποιείται ο χώρος στον έσω ενδορινικό φλοιό. Η αποκωδικοποίηση του χρόνου στον πλευρικό ενδορινικό φλοιό αποδείχθηκε ότι είναι μια πιο περίπλοκη εργασία. Ήταν μόνο μετά από την έρευνα στην δραστηριότητα εκατοντάδων κυττάρων που ο Tsao μπόρεσε να δει ότι το σήμα κωδικοποιούσε τον χρόνο.
Το σχήμα του χρόνου
Η δομή του χρόνου υπήρξε από μακρού πεδίο αντιπαράθεσης φιλοσόφων και φυσικών. Τι μπορεί ο νεοανακαλυφθείς μηχανισμός του εγκεφάλου για τον επεισοδιακό χρόνο να μας πει σχετικά με το πώς αντιλαμβανόμαστε το χρόνο; Είναι η αντίληψη του χρόνου γραμμική μοιάζοντας με ένα ποτάμι που ρέει ή κυκλική σαν ένα τροχό ή έλικα;
Τα δεδομένα από τη μελέτη του Kavli υποστηρίζουν ότι και τα δυο είναι σωστά και ότι το σήμα στο δίκτυο που κωδικοποιεί το χρόνο μπορεί να πάρει πολλές μορφές που εξαρτώνται από την εμπειρία.
Με ένα σύνολο πειραμάτων ακόμη ελέγχθηκε η υπόθεση ότι το δίκτυο LEC (πλευρικoύ ενδορινικού φλοιού) κωδικοποιούσε τον επεισοδιακό χρόνο, ελέγχοντας ευρείες και πιο στενές περιοχές εμπειριών και επιλογών δράσης. Σύμφωνα με τον καθηγητή Moser, η μελέτη δείχνει ότι αλλάζοντας τις δραστηριότητες που κάνετε, το περιεχόμενο της εμπειρίας σας, μπορείτε πραγματικά να αλλάξετε τη πορεία του χρονικού σήματος στο LEC και έτσι τον τρόπο που αντιλαμβάνεστε το χρόνο.