Ιανουαρίου 2018


αναδημοσίευση άρθρου του Κώστα Μαυραγάννη από το http://www.huffingtonpost.gr/entry/ste-skia-tes-peramidas-ton-kekladon-o-vretanos-archaioloyos-michael-boyd-mila-yia-to-epivletiko-mnemeio-sten-kero_gr_5a6f2cece4b0ddb658c8ad9a?utm_source=News247&utm_medium=huffpost_homebig&utm_campaign=24MediaWidget&utm_term=Pos1

Στη σκιά της «Πυραμίδας των Κυκλάδων»: O αρχαιολόγος Michael Boyd μιλά για το επιβλητικό μνημείο στην Κέρο

Μπορούμε να μιλάμε για ένα «8ο Θαύμα» στην καρδιά του Αιγαίου;

Cambridge Keros Project

Φανταστείτε πως είστε ένας θαλασσοπόρος στο Αιγαίο κατά τα μέσα της 3ης χιλιετίας π.Χ.– της πρώιμης Εποχής του Χαλκού, μιας εποχής πριν ακόμη και την «Εποχή των Ηρώων» των αρχαίων, μια εποχή κατά την οποία κάποιοι από τους πρώτους σπόρους του ανθρώπινου πολιτισμού άνθιζαν στον ελλαδικό χώρο, με τον Κυκλαδικό και τον Μινωικό Πολιτισμό. Φανταστείτε πως, ενώ το πλοίο σας σκίζει τα νερά των σημερινών Κυκλάδων, αντικρίζετε μια γιγαντιαία πυραμίδα να υψώνεται από τη θάλασσα, δεσπόζοντας ανάμεσα στα κύματα. Με λίγα λόγια, φανταστείτε ότι βρίσκεστε μπροστά στο Δασκαλιό των Κυκλάδων, 4.500 χρόνια πριν.

Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι οι νέες ανακαλύψεις που έγιναν κυριολεκτικά στην καρδιά του Αιγαίου- στην Κέρο, νότια της Νάξου– φαίνονται ικανές να επιφέρουν σημαντικές αλλαγές στην εικόνα που έχουμε ως προς την εικόνα του προϊστορικού Αιγαίου. Νέες ανασκαφές στο δυτικότερο ακρωτήρι της Κέρου (πλέον νησάκι, λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας), στον προϊστορικό οικισμό του Δασκαλιού, έφεραν στο φως πλήθος επιβλητικών και πυκνά δομημένων κατασκευών, πολύ πιο εντυπωσιακών από ό,τι θα περίμενε κανείς, αποδεικνύοντας πέρα από κάθε αμφιβολία ότι η μικρή Κέρος αποτελούσε μια από τις πιο σημαντικές θέσεις στο Αιγαίο της πρώιμης Εποχής του Χαλκού.

Cambridge Keros Project

Η πρόσφατη αυτή αρχαιολογική έρευνα, που πραγματοποιήθηκε με επικεφαλής αρχαιολόγους από το Πανεπιστήμιο του Cambridge, την Εφορεία Κυκλάδων και το Ινστιτούτο Κύπρου, έδειξε πως το Δασκαλιό καλυπτόταν σχεδόν ολόκληρο με εντυπωσιακά μνημειακά οικοδομήματα, χτισμένα με πέτρα από τη Νάξο, παρά την απόσταση των περίπου 10 χιλιομέτρων που χωρίζει τα δύο νησιά– κάτι παραπάνω από εντυπωσιακό επίτευγμα, αν αναλογιστεί κανείς ότι μιλάμε για μια περίοδο κυριολεκτικά στην αυγή της ιστορίας, πολύ πριν υψωθούν τα κυκλώπεια τείχη των «πολύχρυσων» Μυκηνών.

Εκείνη την εποχή, που οι ομηρικοί ήρωες βρίσκονταν ακόμα στο μακρινό μέλλον και όχι στο ηρωικό παρελθόν, εξειδικευμένοι τεχνίτες της περιόδου εκμεταλλεύτηκαν το φυσικό πυραμιδοειδές σχήμα του Δασκαλιού, για να δημιουργήσουν ένα πραγματικά επιβλητικό προϊστορικό μνημείο, κατασκευάζοντας επάλληλες σειρές από ογκώδεις αναλημματικούς τοίχους, κάνοντάς το να μοιάζει με βαθμιδωτή πυραμίδα- θυμίζοντας το σχήμα των γνωστών, πανάρχαιων ζιγκουράτ των πολιτισμών της Μεσοποταμίας.

Cambridge Keros Project

Στις επίπεδες αναβαθμίδες που σχηματίζονταν ανάμεσα στους τοίχους, οι κτίστες χρησιμοποίησαν τη ναξιώτικη πέτρα για να δημιουργήσουν εντυπωσιακές, λαμπρές κατασκευές: Αξίζει να σημειωθεί ότι οι επιστήμονες εκτιμούν ότι εισήχθησαν πάνω από 1.000 τόνοι πέτρας, με αποτέλεσμα ένα νησί χτισμένο από άκρη σε άκρη, δημιουργώντας την εντύπωση ενός ενιαίου, κολοσσιαίου μνημείου το οποίο αναδυόταν από τη θάλασσα.

Cambridge Keros Project

Όπως αναφέρεται σε σχετική ανακοίνωση του Πανεπιστημίου, πρόκειται για το μεγαλύτερο γνωστό οικιστικό συγκρότημα των Κυκλάδων κατά την εποχή εκείνη- και τα ευρήματα αποκαλύπτουν εντυπωσιακή τεχνογνωσία και κατασκευαστικές δυνατότητες από πλευράς του πρώιμου Κυκλαδικού Πολιτισμού, σχεδόν 1.000 χρόνια πριν τους Μυκηναίους. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως ένα εξελιγμένο σύστημα αποστραγγιστικών αγωγών , ευρήματα που υποδεικνύουν προηγμένες γνώσεις μεταλλουργίας, ίχνη έντονης εμπορικής/ ανταλλακτικής δραστηριότητας και πολλά άλλα, τα οποία υπογραμμίζουν τον χαρακτήρα του οικισμού του Δασκαλιού ως κέντρου πρωτο-αστικοποίησης: Μίας πανάρχαιας, σε μεγάλο βαθμό άγνωστης μέχρι σήμερα «μητρόπολης», κέντρου μεταλλουργικής εξειδίκευσης, εμπορίου (θεωρείται πως πρώτες ύλες – ειδικά χαλκός- εισάγονταν από άλλα νησιά του Αιγαίου, όπως η Σέριφος ή η Κύθνος, ή η ηπειρωτική Ελλάδα) και τελετουργικών δραστηριοτήτων, (γενικότερα η Κέρος ήταν μέχρι τώρα κυρίως γνωστή για τα τελετουργικά δρώμενα που λάμβαναν χώρα εκεί πριν 4.500 χρόνια), καθιστώντας το Δασκαλιό έναν χώρο ιδιαίτερης σημασίας για τους κατοίκους των Κυκλάδων εκείνης της εποχής.

Cambridge Keros Project

Επίσης, ο αρχαιολογικός χώρος παρέχει σημαντικά στοιχεία και για τις γεωργικές πρακτικές της εποχής: Η σχετική έρευνα, της οποίας ηγείται η Dr. Εύη Μαργαρίτη του Ινστιτούτου Κύπρου, υποδεικνύει καλλιέργειες ελιάς και αμπελιών- καλλιέργειες με σημαντική επίδραση ως προς την επέκταση των οριζόντων της γεωργίας κατά την 3η χιλιετία π.Χ.

Θα μπορούσαμε να μιλάμε λοιπόν για ένα μέχρι τώρα άγνωστο (ακόμα και στους αρχαίους) «8ο Θαύμα» του αρχαίου (ή, όπως θα ήταν ακριβέστερο επί της προκειμένης, προϊστορικού) κόσμου; Και, επίσης σημαντικό, ποιοι ήταν οι λόγοι που βύθισαν στην αφάνεια μια τόσο λαμπρή μητρόπολη; Ο Dr. Michael Boyd,του Πανεπιστημίου του Cambridge, συν-διευθυντής της ανασκαφής, μίλησε στη HuffPost Greece για όλα αυτά, λύνοντας (στον βαθμό που είναι δυνατόν να γίνει αυτό) τις απορίες μας για αυτή την πανάρχαια «Πυραμίδα των Κυκλάδων».

Cambridge Keros Project

-Από τις αναφορές που έχουμε δει ως τώρα, προκύπτει η εντύπωση ότι μιλούμε βασικά για ένα «υβρίδιο», μεταξύ ενός μνημείου και μιας πόλης/ οικισμού. Ποιο είναι το μέγεθος του οικισμού αυτού; (έκταση, εκτιμήσεις για τον πληθυσμό κατά την ακμή του κ.α.).

Michael Boyd: Το τότε ακρωτήριο του Δασκαλιού, (τώρα, λόγω της αλλαγής της στάθμης της θάλασσας, νησίδα) έχει έκταση περίπου 1,3 εκταρίων (13.000 τετραγωνικών μέτρων). Οι εκτιμήσεις περί πληθυσμού είναι εξαιρετικά δύσκολες, καθώς εξαρτώνται από εκτιμήσεις όσον αφορά στη χρήση των δωματίων. Αν τα δωμάτια χρησιμοποιούνταν κυρίως για οικιακούς σκοπούς, θα μπορούσαν εκεί να ζουν αρκετές εκατοντάδες άνθρωποι. Ωστόσο, δεν το θεωρούμε ως απλά έναν οικισμό «οικιακού» τύπου, οπότε ο αριθμός αυτός μπορεί να ήταν αρκετά χαμηλότερος.

Cambridge Keros Project

– Θα ήταν ακριβές να μιλήσουμε για μια πόλη σε σχήμα πυραμίδας/ ζιγκουράτ, ή πρόκειται για ένα μνημείο κάποιου τελετουργικού χαρακτήρα; Ποιος μπορεί να ήταν ο πραγματικός χαρακτήρας του οικισμού;

M.B: Ο χώρος αυτός είναι ένας από τους πρώτους στο Αιγαίο που υποδεικνύουν τάσεις αστικοποίησης. Τον έχουμε περιγράψει ως πρωτο-αστικό. Πρόκειται σίγουρα για ένα μνημείο, από την άποψη ότι επρόκειτο για μια σχεδιασμένη κατασκευή που προϋπέθετε σημαντική εργασία και πόρους (πέτρα από τη Νάξο). Αλλά ο σκοπός του φαίνεται να έχει να κάνει πιο πολύ με τάσεις συγκεντρωτισμού, όπως ο έλεγχος της βιοτεχνικής παραγωγής, ο έλεγχος της εξειδίκευσης και της εργασίας και ο έλεγχος πάνω στα τελετουργικά.

– Μιλάμε για την 3η χιλιετία π.Χ.- οπότε, θα ήταν ακριβές να πούμε ότι συνυπήρξαν με τους Μινωίτες; Υπάρχουν ενδείξεις αλληλεπίδρασης;

M.B: Δεν υπάρχουν μέχρι τώρα ενδείξεις αλληλεπίδρασης με την Κρήτη. Είναι ενδιαφέρον ότι η Κνωσός είναι ο μόνος χώρος εκείνης της περιόδου που μπορεί να συγκριθεί με την Κέρο. Τόσο η Κνωσός όσο και η Κέρος λειτουργούσαν ως κέντρα συνάθροισης και πρωτο-αστικούς χώρους, εντός των διαφορετικών κόσμων τους.

Cambridge Keros Project

– Ποιοι θεωρείτε πως ήταν οι λόγοι για την άνοδο του Δασκαλιού; (στρατηγική αξία, τελετουργικός ρόλος κλπ)

M.B: Οι πρώτες δραστηριότητες στον χώρο είναι απέναντι από το Δασκαλιό, στον Κάβο, όπου λάμβαναν χώρα οι μεγάλες τελετές της εναπόθεσης σπασμένων ειδωλίων. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να μάθουμε γιατί επελέγη αυτός ο χώρος: Δεν υπάρχουν ενδείξεις πρότερων δραστηριοτήτων εκεί. Οι τελετές εναπόθεσης πραγματοποιούνταν αρκετό καιρό πριν λάβουν χώρα άλλες δραστηριότητες, όπως οι σημαντικές οικοδομικές εργασίες στο Δασκαλιό. Ωστόσο, ένας από τους σκοπούς της τελικής σεζόν ανασκαφών είναι να κατανοήσουμε την πρώιμη περίοδο του Δασκαλιού.

– Για ποιον πολιτισμό μιλάμε επί της προκειμένης; Για τον Κυκλαδικό Πολιτισμό ή για κάτι διαφορετικό;

M.B: Για τον πρώιμο Κυκλαδικό Πολιτισμό.

– Ποια είναι η χρονική περίοδος κατά την οποία εκτιμάται ότι άκμασαν το Δασκαλιό/ ο οικισμός της Κέρου;

M.B: Από το 2.750 π.Χ. ως το 2.300 π.Χ.

Cambridge Keros Project

– Υπάρχουν στοιχεία σχετικά με την πτώση/παρακμή του; Μιλάμε για μια αργή παρακμή ή μια ξαφνική, βίαιη κατάρρευση;

M.B: Αυτό είναι ένα ενδιαφέρον ερώτημα, το οποίο διερευνούμε περαιτέρω. Φαίνεται πως στα τελευταία του χρόνια, τα κτίρια στην κορυφή του Δασκαλιού κατοικούνταν, ενώ άλλα είχαν εγκαταλειφθεί. Οπότε φαίνεται ότι μια αργή παρακμή αποτελεί την πιο πιθανή υπόθεση. Ωστόσο, οι ακριβείς λόγοι είναι προφανώς τεραστίου ενδιαφέροντος, και μελετούμε ενεργά παράγοντες όπως η βάση διαβίωσης του οικισμού και οι αλλαγές στα δίκτυα ισχύος των Κυκλάδων.

– Η περιγραφή του μνημείου/οικισμού πραγματικά φέρνει κατά νου ένα εντυπωσιακό θέαμα. Θα μπορούσαμε κάποια στιγμή να φτάσουμε στο σημείο να μιλάμε για ένα «8ο Θαύμα του Κόσμου»;

M.B: Αν και κάτι τέτοιο θα φάνταζε τραβηγμένο, για κάποιον που θα βρισκόταν σε ένα πλοίο στα μέσα της 3ης χιλιετίας π.Χ., το να πλησιάζει το Δασκαλιό θα ήταν μια εμπειρία άνευ προηγουμένου. Επιβλητικά μνημεία τέτοιου είδους δεν υπήρχαν πουθενά αλλού στην Ελλάδα εκείνη την περίοδο.

– Δεδομένου του ότι πρόκειται για έναν προϊστορικό χώρο, υπάρχουν αναφορές σε αρχαία κείμενα από μεταγενέστερες περιόδους; Υπάρχουν στοιχεία δραστηριότητας/ χρήσης κατά τα ιστορικά χρόνια;

M.B: Καμία απολύτως. Η μοναδική μεταγενέστερη οικοδομική δραστηριότητα στο νησί είναι μια μικρή εκκλησία του 7ου μ.Χ. αιώνα.

 Κώστας Μαυραγάνης Δημοσιογράφος/ News Editor
Advertisements

Ο Στέφανος Ροζάνης και η ρομαντική εξέγερση

 8
Κωστής Βελώνης, Dead Feathers Unfolded, 2017, παραχώρηση του ΝΕΟΝ και της Γκαλερί Καλφαγιάν

ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΤΣΙΑΟΥΝΗ

«Να κάνουμε το όνειρο κόσμο και τον κόσμο όνειρο»

Το περιοδικό Σημειώσεις αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί μια όαση στην πνευματική πραγματικότητα της Ελλάδας των τελευταίων σαράντα και κάτι χρόνων. Σήμερα, αρκετές δεκαετίες μετά την έκδοση του πρώτου τεύχους, θα μπορούσα να πω ότι ο πνευματικός κύκλος του περιοδικού με τη συνέπεια και το ήθος του αποτέλεσε ένα φωτεινό παράδειγμα, μια εστία αντίστασης, απέναντι στην πνευματική ένδεια αλλά και τις ιδεολογικές περιχαρακώσεις που πρότασσαν αντίστοιχες εκδοτικές προσπάθειες. Όπως έχει παρατηρήσει ο Γιώργος Μερτίκας, οι Σημειώσεις ασχολήθηκαν κυρίως «με ένα είδος γραφής που θεωρήθηκε επικίνδυνο ώστε οι κομισάριοι του πνεύματος να σπεύσουν να το εξαφανίσουν: το δοκίμιο».

Ο Ρομαντισμός ως κίνημα και στάση ζωής απασχόλησε τον κύκλο του περιοδικού από τα πρώτα τεύχη του. Είτε μέσα από τη δοκιμιακή γραφή είτε μέσα από την ποιητική αναζήτηση, οι αναφορές, κριτικές ή μη, στο ρομαντικό κοσμοείδωλο είναι παρούσες και συναντώνται σε αρκετά κείμενα των μελών του περιοδικού. Αν κάποιος από το περιοδικό γοητεύτηκε περισσότερο από τη ρομαντική παράδοση και προσπάθησε μέσα από το έργο του να την επαναφέρει στο προσκήνιο, αυτός είναι ο Στέφανος Ροζάνης. Ο Ροζάνης έχει αφιερώσει, εκτός των άλλων, ένα μεγάλο μέρος του έργου του στη θεωρησιακή επεξεργασία της έννοιας του Ρομαντισμού αλλά και στην ανάδειξη των εξεγερτικών στοιχείων που αποτελούν εγγενή στοιχεία του ρομαντικού προτάγματος και του ρομαντικού κοσμοειδώλου.

Ο Ροζάνης, επεκτείνοντας τις πρώιμες ενοράσεις του Βάλτερ Μπένγιαμιν, σημειώνει ότι ο ρομαντισμός αποτελεί την ενότητα του στοχασμού και της πράξης, είναι η ενότητα του υποκειμένου που στοχάζεται τον κόσμο και που μέσα από την πράξη του προσπαθεί να τον μεταβάλει. Μια κριτική η οποία, μέσα από την μέθεξη της ουτοπίας, προσπαθεί να επανενώσει την τέχνη με τη φιλοσοφία, την ομορφιά με τη γνώση, την πράξη με τη θεωρία, συγκροτώντας μια δυναμική κριτικής της σύγχρονης πολιτισμικής και κοινωνικής σφαίρας.

Ο Ρομαντισμός αναζήτησε τις προδρομικές του μορφές σε έναν λησμονημένο οραματισμό, σε μια επανασύνδεση του ανθρώπου με το χαμένο κέντρο της ψυχής του κόσμου. Αυτό δηλώνει η επιστροφή του Ρομαντισμού στον Μεσαίωνα, προς τον οποίο η ρομαντική εξέγερση προσέβλεπε σε έναν απολεσθέντα παράδεισο τον οποίο ο άνθρωπος θα έπρεπε να ανακαλύψει εκ νέου ώστε να πετύχει το ιδεώδες της οργανικής ενότητας μεταξύ του φυσικού κόσμου και του υπερβατικού. Έτσι, όπως επισημαίνει και ο Ροζάνης, το Ρομαντικό κίνημα του 19ου αιώνα ήρθε σε σύγκρουση με τα σχήματα του ορθολογισμού και της μηχανοκρατίας, με τα προτάγματα του διαφωτιστικού παραδείγματος που οδήγησαν στον εξοβελισμό του μύθου και στην απεριόριστη επέκταση της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο και τη φύση.

Κάτι που επισημαίνεται και από τον ίδιο τον Ροζάνη είναι το πρόβλημα του ορισμού του Ρομαντισμού, αυτού του «πνευματικού πύργου της Βαβέλ», κατά τον Λούκατς. Όπως είναι γνωστό, το ρομαντικό κίνημα δεν είναι κάτι ενιαίο και στις γραμμές του πολλές φορές εντοπίζονται ρεύματα και στοχασμοί που είναι από ασυνεπείς μέχρι εντελώς αντιθετικοί μεταξύ τους. Γι’ αυτό και ο ρομαντισμός που ενδιαφέρει τον Ροζάνη, αλλά και τους υπόλοιπους των Σημειώσεων, είναι εκείνος που δημιουργεί ρήξεις, που αναζητά την εξέγερση του υποκειμένου απέναντι σε έναν κόσμο καταπίεσης και βαρβαρότητας. Ένα μόνιμο χαρακτηριστικό του ρομαντικού κοσμοειδώλου είναι η επιθυμία της εξέγερσης, την οποία ο ρομαντισμός την εξυψώνει ως μοναδική καθολική αρχή που διέπει τον ανθρώπινο ψυχισμό και κατευθύνει τις ανθρώπινες επιθυμίες και πράξεις. «Η εξέγερση για τον Ρομαντισμό», γράφει ο Ροζάνης, «είναι αγωγή ψυχής, εσωτερική αγωνία λύτρωσης του ανθρώπου από τα δεσμά της εξωτερικότητας, όχι για να αγνοήσει ή να απορρίψει τον εξωτερικό κόσμο, αλλά αντίθετα για να τον μεταβάλει, και μεταβάλλοντάς τον να ενισχύσει τη θέληση για ζωή». Έτσι, ο Ρομαντισμός, μέσω της διαρκούς εξέγερσης, επιχείρησε να επιβάλει μια νέα κοσμοαντίληψη, ένα νέο σχήμα επανακαθορισμού του ανθρώπου με τη φύση, με το θείο, με το καλό και το κακό, με την ανθρώπινη σκέψη και τα όριά της.

Ο Ροζάνης, μιλώντας για τις δυνατότητες ανατροπής που δημιουργεί το ρομαντικό πρόταγμα, κάνει μια ουσιαστική διάκριση μεταξύ του εξεγερσιακού χαρακτήρα του ρομαντισμού σε σχέση με τον όρο «επαναστατικός»:

«Κάποιοι νεώτεροι στοχαστές έχουν ονομάσει τον εξεγερτικό Ρομαντισμό ‘Επαναστατικό Ρομαντισμό’. Ωστόσο ο όρος δεν είναι απόλυτα επιτυχής. Διότι ο ρομαντισμός πιστεύει στον εξεγερμένο άνθρωπο και όχι στον κοινωνικό επαναστάτη. Ο ρομαντικός εξεγερμένος άνθρωπος είναι ο άνθρωπος των διαρκών ρήξεων μέσα στον εσωτερικό πυρήνα της ατομικής ψυχής, ο άνθρωπος που δεν καθηλώνεται στα στερεότυπα της ζωής, αλλά, αντίθετα, μέσω της ψυχικής του δύναμης, ανατρέπει όλα τα στερεότυπα ακολουθώντας την οδό της απελευθέρωσης και τελικά της λύτρωσης. Μια σαφής διαχωριστική γραμμή ξεχωρίζει τον εξεγερμένο άνθρωπο από τον κοινωνικό επαναστάτη: ο αυθορμητισμός. Διότι η εξέγερση για τον Ρομαντισμό είναι η μόνη, η απόλυτη έκφραση της αυθορμησίας του ανθρώπου, δηλαδή της ποιότητας εκείνης που δημιουργεί τον άνθρωπο ως υποκειμενικότητα, ως επανάσταση των πιο ζωτικών ψυχικών δυνατοτήτων του. Αυτό διόλου βέβαια δεν σημαίνει ότι ο Ρομαντισμός δεν πιστεύει στις δυνάμεις τις Ιστορίας. Το αντίθετο μάλιστα αφού το ρομαντικό κίνημα είναι η κατεξοχήν γενεσιουργός δύναμη των μεγάλων επαναστατικών ρευμάτων του 19ου αιώνα για τη δημιουργία των εθνικών κρατών. […] Γι’ αυτό άλλωστε ένα μεγάλο τμήμα του Ρομαντισμού τρέφεται από τον ουτοπικό σοσιαλισμό και από την καταγγελία ενάντια στην καπιταλιστική διάρθρωση της κοινωνίας και τον καταμερισμό της εργασίας».

Για τον Ροζάνη ο εξεγερσιακός Ρομαντισμός πάντα βρίσκεται εν κινήσει προς. Δεν θεσμίζει, γιατί η θέσμιση παράγει Νόμο και ο Νόμος παράγει εξουσία που επιβάλλεται στους ανθρώπους. Και κάπου εκεί η εξέγερση τελειώνει. Γιατί γίνεται μετρήσιμη και ποσοτικοποιημένη, και άρα παύει να υπάρχει.

Η ποιητικότητα του κόσμου αποτελεί την κορύφωση μιας πυραμίδας αξιών που ο ρομαντισμός έθεσε για τον άνθρωπο. Αυτή η ποιητικοποίηση, η οποία αποτελεί το καθολικό αίτημα και την έσχατη δυνατότητα της ρομαντικής κραυγής, υπήρξε για τον ρομαντισμό η πραγματικότητα μιας υπέρβασης που θα έδινε τη δυνατότητα για την αποκατάσταση του ατόμου ως ολότητας και της ολότητας ως ατομικής κατηγορίας. «Η ποίηση είναι η αυθεντική απόλυτη πραγματικότητα», θα γράψει ο Νοβάλις, για να προσθέσει: «Όσο περισσότερο ποιητικό, τόσο περισσότερο αληθινό». Από τα σπλάχνα της ποιήσεως ξεκινά για τους ρομαντικούς η φιλοσοφία και η θεολογία, η επιστήμη και ο πειραματισμός, η ουτοπία και το όνειρο. Όπως σημειώνει και ο Ροζάνης: «Οι εξισώσεις του ρομαντικού κοσμοειδώλου που προκύπτουν από μια τέτοια αντιστροφή της εγκόσμιας κυριαρχίας λειτουργούν με πρωταρχικό κίνητρο το πάθος μιας τελικής σύνθεσης που καθιστά το όνειρο ομοούσιο προς την πραγματικότητα. Ο ποιητής-προφήτης είναι η αποκάλυψη του ονείρου μέσα στον κόσμο».

Η εσωτερική λειτουργία της ποιήσεως δεν είναι άλλη από τη δημιουργική φαντασία. Στην καντιανή περιγραφή της φαντασίας ως «μια ενεργητική ικανότητα για σύνθεση» οι ρομαντικοί πρόσθεσαν και ανήγαγαν τη φαντασία ως την πραγματική δύναμη που μπορεί να ανυψωθεί πάνω από τα πράγματα και να αντικρίσει την κρυμμένη ουσία και το πνευματικό βάθος του κόσμου. «Αυτός ο κόσμος της φαντασίας είναι ο κόσμος της αιωνιότητας», θα αποφανθεί ο Ουίλιαμ Μπλέικ, «αυτός ο κόσμος της φαντασίας είναι άπειρος και αιώνιος, ενώ ο κόσμος της Γενεάς ή της Βλάστησης είναι πεπερασμένος». Ο ιδιαίτερος ρόλος της δημιουργικής φαντασίας και ο τρόπος που το συλλαμβάνουν οι ρομαντικοί αποτελεί έναν από τους κυριότερους πυρήνες του ρομαντικού κινήματος. Το παράθεμα της Λίλιαν Φουρστ, που επισημαίνει ο Ροζάνης, είναι αντιπροσωπευτικό: «Οι ρομαντικοί βλέπουν με τα μάτια της φαντασίας. Είχαν απόλυτη συνείδηση του χάσματος που υπάρχει ανάμεσα στον παροδικό, κοινό κόσμο του φαινομενικού και στο αιώνιο, απέραντο βασίλειο της ιδανικής αλήθειας, της καλοσύνης και της ομορφιάς, που ο άνθρωπος μπορεί να αντιληφθεί μόνο με τη φαντασία». Μέσα από το πρόταγμα της δημιουργικής φαντασίας, το ρομαντικό υποκείμενο συγκροτείται ως κατεξοχήν φαντασιακή δύναμη, ως φορέας σημασιών και νοημάτων αλλά και τελεστής μιας ριζοσπαστικής επαναδιαπραγμάτευσης και επαναδιατύπωσης του πραγματικού.

Είναι λογικό ότι σε μια σύντομη τοποθέτηση όπως αυτή δεν μπορεί να εξαντληθεί ο Ρομαντισμός και η θεωρησιακή επεξεργασία που προτείνει ο Ροζάνης στα κείμενά του. Η ρομαντική προοπτική του κόσμου για τον Ροζάνη συνίσταται στη σύγκρουση ανάμεσα στο ιδεατό και στο πραγματικό. Στη θύελλα αυτής της σύγκρουσης βρίσκεται η κρίσιμη καμπή του ρομαντισμού, στη μετάθεση του κέντρου βάρους της ανθρώπινης ύπαρξης στην εγώτητα του κόσμου, στο αδιάκοπο κυνηγητό του ονείρου και της ουτοπίας, χωρίς την οποία δεν νοείται το ρομαντικό πρόταγμα.

Η επιμονή του Στέφανου Ροζάνη στο ρομαντικό κοσμοείδωλο σε έναν μετα-ρομαντικό κόσμο δεν βασίζεται σε μια στείρα θεωρητική επιμονή αλλά στο γεγονός ότι η αιχμή του δόρατος της κριτικής του ρομαντισμού στη σύγχρονη κουλτούρα και τον πολιτισμό παραμένει επίκαιρη. Η κρίση του Διαφωτισμού και το τραύμα της νεωτερικότητας, από τα οποία αναδύθηκε το ρομαντικό υποκείμενο, όχι μόνο δεν έχουν οπισθοχωρήσει, αλλά θα λέγαμε ότι έχουν πάρει τις οριστικές τους διαστάσεις. Η Χάνα Άρεντ μάς επεσήμανε πριν αρκετές δεκαετίες (χωρίς βέβαια να είναι η μόνη) ότι το διαφωτιστικό παράδειγμα έγινε σμπαράλια στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και με την ατομική βόμβα. Πάνω σε αυτό τον κρίσιμο αναστοχασμό προσπαθεί να απαντήσει ο Στέφανος Ροζάνης. Και πάνω σε αυτές τις αιχμές είναι που αναβιώνουν οι κραυγές των ρομαντικών και η πίστη τους για τον απέραντο ωκεανό της ανθρώπινης δυνατότητας. Η ρομαντική αγωνία, έτσι, προκύπτει ως ο τελευταίος σπασμός ενός κόσμου που απαρνείται τη φτωχή πραγματικότητα στο όνομα της θεσπέσιας ουτοπίας, «άξιας να αποδώσει τη ζωή στον θάνατο και τον θάνατο στη ζωή».

Αν οι ρομαντικοί φιλόσοφοι και ποιητές ήταν οι πρώτοι που ήπιαν από το μαγικό κύπελλο του μύθου, όπως επισημαίνει ο Ερνστ Κασσίρερ, και ένιωσαν ανανεωμένοι, τότε το να επανέλθουν πίσω στον συνήθη κόσμο είναι αδύνατο. Ο Στέφανος Ροζάνης, όπως και οι υπόλοιποι των Σημειώσεων, παραμένει μια αιρετική φωνή, μια φωνή που εξακολουθεί να στηλιτεύει την  κανονικότητα του πραγματικού, προσπαθώντας παράλληλα να εμφυσήσει την ουτοπία ως την καθοδηγητική αρχή αλλαγής αυτού του κόσμου.

Θα κλείσω με τα λόγια ενός επιστήθιου φίλου του Στέφανου Ροζάνη και εκλιπόντα της παρέας των Σημειώσεων, του Μάριου Μαρκίδη:

«Όταν τώρα δίνει την εμπιστοσύνη του στους ρομαντικούς ο Ροζάνης, εννοεί τους αυτοχειριασμένους, τους σπαστικούς και τους αποσπασματικούς. Τους εμπιστεύεται ωσάν να αποτελούν μια εν διαρκή εφεδρεία εκρηκτική ύλη, μια κοιμισμένη βασιλοπούλα που θα ξυπνήσει με τα ξόρκια του ώστε να φέρει το παλιό ξημέρωμα στον κόσμο. […] Στον Στέφανο διακρίνεις ένα είδος ιδεοληψίας, την οποία η ανάγκη του να βρεθεί ποιητική λύση για το ανθρώπινο πρόβλημα την κάνει ανυποχώρητη σε κάθε λογοκρατούμενο επιχείρημα. Η ζωή θα γίνει αισθητική ή δεν θα αξίζει τίποτα. Ο Ροζάνης εφηύρε την εγκατάσταση της γραφής του στο χείλος του γκρεμού: πίσω ο κανιβαλισμός του καπιταλιστικού λόγου, μπροστά η απογοήτευση από τον λόγο μιας επαναστατικής πράξης που εξελίχθη προτού νυχτώσει καν σε νέα ιταμή εξουσία. […] Ο Ροζάνης θ’ αναποδογυρίσει όλη την κουζίνα της Ιστορίας, για να ανακαλύψει τη μόνη γωνιά που ένας ασεβής αιρετικός μπορεί να σταθεί, τη γλώσσα του Μεσαίωνα».

Το κείμενο αποτέλεσε εισήγηση στο διήμερο συνέδριο για το περιοδικό Σημειώσεις που έγινε στη Θεσσαλονίκη στις 27 και 28 Οκτώβρη 2017

Ο Νίκος Κατσιαούνης είναι εκδότης του περιοδικού Έρμα

αναδημοσίευση από το http://avgi-anagnoseis.blogspot.gr/2018/01/blog-post_13.html

Σονέτο μάλλον απαισιόδοξο

Eggonopoulos

Tο γυμνασμένο μάτι του τραμπούκου
να διέκρινε άραγε των ροδόδεντρων την αρμονία;
Όχι – όχι – μιαν απέραντη ηθικολογία
δε θα βοηθήσει να κάνουμε καλλίτερο τον κόσμο

να ελπίζεις – να ελπίζεις πάντα – πως ανάμεσα εις τους ανθρώπους–  που τους ρημάζει η τρομερή «ευκολία» – θα συναντήσεις απαλές ψυχές με τρόπους
που τους διέπει καλοσύνη – πόθος ευγένειας – ηρεμία
ίσως όχι πολλές – ίσως να ‘σαι άτυχος: καμία –
τότες εσύ προσπάθησε να γενείς καλλίτερος
εις τρόπον ώστε να έρθει κάποια σχετική ισορροπία

άσε τους γύρωθέ σου να βουρλίζονται πως κάνουν κάτι
σύ σκέψου – τώρα πια – με τι γλυκιά γαλήνη
προσμένεις να ρθ’ η ώρα να ξαπλώσεις στο παρήγορο του θανάτου κρεβάτι

Νίκος Εγγονόπουλος από την ποιητική συλλογή Εν Ανθηρώ Έλληνι Λόγω 1957, Ποιήματα, Εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2007.

.

Κύκλος των Φίλων

    Ο Ιορδάνης Πουλκούρας  σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού ΑΒΑΤΟΝ,                           και ο Στάθης Γκόνος Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών                      σας προσκαλούν στο Αίτιον Πολυχώρος, σε μια διάλεξη και συζήτηση με τον                   Καθηγητή Φιλοσοφίας  Στέφανο Ροζάνη για την

ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ

Ο Καθηγητής Στέφανος Ροζάνης (1942) σπούδασε Μαθηματικά και Φυσική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Φιλοσοφία στο Καθολικό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας. Ανήκει στην εκδοτική ομάδα του περιοδικού «Σημειώσεις». Δίδαξε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, στο Πανεπιστήμιο της Νέας Σορβόννης, στο Τμήμα Μέσων Επικοινωνίας και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου και πλέον κάνει διαλέξεις στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Ανάμεσα στα πιο πρόσφατα δοκιμιακά του έργα περιλαμβάνονται: «Ο Μεσσιανισμός και η ηθική φιλοσοφία του Εμμανουέλ Λεβινάς», «Ερμηνευτικές αναγνώσεις», «Λόγος αποσπασματικός περί του θείου έρωτος», «Διανοούμενοι και νεωτερικότητα», «Μύθος και αφήγηση στον σύγχρονο κόσμο (Διαλέξεις για τον Γνωστικισμό)», «Ομοίωμα δημοκρατίας», «Σολωμικά», «Η ουτοπία και οι εικόνες της». κ.α.

Δευτέρα 29 Ιανουαρίου 2018, Είσοδος Ελεύθερη. Ώρα έναρξης 19.00

Αίτιον Πολυχώρος, Τζιραίων 8-10, Μακρυγιάννη, Αθήνα (Σταθμός Μετρό: Ακρόπολη) Τηλ.: 2130 256666, http://www.aition-kinima.org/.

                                 Την εκδήλωση υποστηρίζει το περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ.

https://kyklostonfilon.wordpress.com/

ΣΤΗ ΣΙΓΗ ΤΟΥ ΝΟΥ

Εν Ιορδάνη από το Περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ

   Πολλές φορές όσοι ξεκινούν κάποια πορεία αναζήτησης ακούνε λέξεις ή φράσεις που αντί να τους καθοδηγούν ή να τους δίνουν ένα κλειδί τους μπερδεύουν ή αν είναι σκεπτόμενοι τους προβληματίζουν.

Οι λέξεις αυτές έχουν διασχίσει τους αιώνες μέσα από την παράδοση, την όποια αυθεντική παράδοση, που σοφά ποιώντας δεν παρέχει manual και οδηγίες χρήσης, εργαλεία πάνω στα οποία έχουμε μάθει να στηριζόμαστε σχεδόν αποκλειστικά στον σύγχρονο κόσμο μας.

Έτσι για παράδειγμα ακούνε τη λέξη συντονισμός. Απαραίτητη κατάσταση αλλά συντονισμός τίνος με ποιόν ή με τι; Του ατόμου με τον εαυτό του, με την ομάδα, με κάτι πέρα από την αντίληψη και το προφανές; Εκεί παρεμβαίνει πολλές φορές και κάποιος παλαιότερος που δίνει τις δικές του ερμηνείες, πολλές φορές μέσα από το δικό του πρίσμα αντίληψης, απόψεις προσωπικές, που αν θεωρηθούν θέσφατο αποπροσανατολίζουν.

Για να υπάρξει συντονισμός απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ηρεμία , μια κατάσταση απομόνωσης από κάθε είδους εξωτερική παρεμβολή, έτσι ώστε να υπάρξει ο “ασφαλής τόπος” όπως τον ονομάζει η Δυτική Παράδοση. Ο δρόμος για να επιτευχθεί αυτή η κατάσταση ονομάζεται πολλές φορές βαθιά χαλάρωση ή διαλογισμός.

Και να υπενθυμίσω φίλε μου αναγνώστη ότι κάθε λέξη που χρησιμοποιώ μπορείς να την εκλάβεις απλά έτσι όπως την αντιλαμβάνεσαι χωρίς απαραίτητα να χρειαστεί να ανατρέξεις σε έννοιες και τρόπους από την όποια παράδοση με την οποία αυτή η λέξη έχει ταυτιστεί.

Maria Nguyen

Maria Nguyen, Διαλογισμός.

    Τι είναι όμως διαλογισμός; Πολλοί το ορίζουν ως μία μορφή πνευματικής συγκέντρωσης που μπορεί να επιτευχθεί με βαθιά χαλάρωση, με την απομάκρυνση κάθε σκέψης και κάθε εξωτερικού ερεθίσματος από τη συνειδητότητα του υποκειμένου. Άλλοι πάλι εξηγούν ότι με τον διαλογισμό επιστρέφουμε στο κέντρο της ύπαρξης μακριά από την περιφέρεια της καθημερινότητας, τον εξωτερικό κόσμο όπου περιπλανώμενοι σπαταλάμε τις σκέψεις, την ενέργεια και το χρόνο μας δίχως ουσιαστική επίγνωση και δίχως συνειδητό σκοπό. 

 

Ο διαλογισμός, η άσκηση ή η διαδικασία του διαλογισμού δεν είναι επιβολή. Δεν είναι μια ακόμα υποχρέωση συγκέντρωσης της δύναμης και της προσοχής μας στο βουητό, τις δράσεις και τις εικόνες που μας βομβαρδίζουν προσπαθώντας να ξεχωρίσουμε και να εστιαστούμε σε κάποιες από αυτές. Αντίθετα, είναι η πλήρης απομάκρυνση απ όλα αυτά. Ο διαλογισμός επιτυγχάνει – αν σε αυτό το επίπεδο μπορεί να μιλήσει ή έχει νόημα να μιλήσει κάποιος για “επιτυχία”- επιτυγχάνει λοιπόν όταν χωρίς προσπάθεια, χωρίς επιβαλλόμενη κατεύθυνση και σκοπό, χαλαρωμένος στη σιγή του νου, βρεθείς ενώπιον της ύπαρξης σου.

Και αν κάπως έτσι περιγράφουν οι αρχαίες παραδόσεις την πορεία της αναζήτησης, ποια είναι η γνώμη της σύγχρονης επιστήμης που με μεζούρα και ζυγαριά ελέγχει και κατηγοριοποιεί ότι μπορεί να δει και να μετρήσει;

Στον εγκέφαλό μας έχουμε ένα ιδιαίτερο σημείο που ονομάζεται προμετωπιαίος φλοιός. Σε αυτή τη δομή εδράζονται διεργασίες που επιτρέπουν την αποτελεσματική λειτουργία της μνήμης, της αντίληψης και έκφρασης των συναισθημάτων, της ψυχικής κατάστασης και τελικά της λήψης αποφάσεων. Εκεί συλλέγονται οι αντιλήψεις της κάθε στιγμής μας και συσχετίζονται με τις ήδη υπάρχουσες αναμνήσεις και τις εμπειρίες του παρελθόντος, που βρίσκονται καταχωρημένες σε κάποιο σκληρό δίσκο της ύπαρξης. Η συσχέτιση αυτή πιστευόταν μέχρι πρόσφατα ότι είναι ντετερμινιστική. Δηλαδή κάθε συσχέτιση, κάθε πρόβλημα αναλύονταν λογικά βήμα-βήμα προχωρώντας προς της επίλυση του.

   Το μέσο δια του οποίου διακινείται η πληροφορία είναι οι νευρώνες. Οι νευρώνες είναι τα δομικά μέρη και οι λειτουργικές μονάδες του νευρικού συστήματος που λαμβάνουν και μεταδίδουν πληροφορίες. Λειτουργούν με ηλεκτρικές συχνότητες -δονήσεις του ηλεκτρικού τους πεδίου- που σχετικά εύκολα πλέον μπορούν να μετρηθούν. Αυτό σημαίνει πως όταν ένας νευρώνας λειτουργεί σε υψηλότερη συχνότητα από τους γύρω του νευρώνες, κάνει μια διαφορετική δουλειά από αυτούς επεξεργαζόμενος το δικό του μέρος της ροής των εισερχόμενων πληροφοριών.

Αντίθετα όταν οι νευρώνες λειτουργούν σε χαμηλή συχνότητα τότε συντονίζονται μεταξύ τους και υπάρχει μείωση των συνειδητών νοητικών διαδικασιών αφού επεξεργάζονται μικρότερη ποσότητα πληροφοριών.

Λογικά λοιπόν, συμπέραναν οι ειδικοί πως όταν ένα υποκείμενο (κάποιο άτομο που μετέχει σε πείραμα) είναι δημιουργικά πιο ενεργό τότε θα ήταν πιο ενεργοί και οι νευρώνες και τα νευρωνικά κυκλώματα που αυτοί ορίζουν στον προμετωπιαίο λοβό, και επομένως θα έπρεπε καταγράφεται πιο υψηλή ηλεκτρική συχνότητα λόγω μεγαλύτερης ανάλυσης και σύνθεσης δεδομένων.

Όταν όμως μετρήθηκαν οι συχνότητες με έκπληξη διαπίστωσαν ότι το αποτέλεσμα ήταν ακριβώς το αντίθετο! Κατά τη διάρκεια της πνευματικής δημιουργίας και της έμπνευσης υπήρχε χαμηλότερη συχνότητα από το κανονικό. Και πως θα μπορούσε να εξηγηθεί αυτή η διαπίστωση;

Για να είναι ο εαυτός πιο δημιουργικός, για να εμπνευστεί και να δημιουργήσει, πρέπει να μειώσει τις παρεμβολές από τα αισθητηριακά ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Τις άσχετες σκέψεις, τις μνήμες, τα συναισθήματα κλπ.

Λειτουργώντας οι νευρώνες σε χαμηλότερη συχνότητα συντονίζονται μεταξύ τους και υπάρχει μείωση των συνειδητών νοητικών διαδικασιών, μειώνονται δηλαδή οι παρεμβολές από τον εξωτερικό κόσμο. Τότε ακριβώς γίνεται επιτρεπτή η ανάδυση και η καλύτερη ανίχνευση μοτίβων σκέψης που θα μπορέσουν να αποτελέσουν τη δημιουργική απάντηση στο οποιοδήποτε ερώτημα.

   Δηλαδή ακριβώς όπως στον διαλογισμό το ζητούμενο είναι να απομακρυνθεί κάθε εξωτερικό ερέθισμα, παρόμοια και ο εγκέφαλός μας για να μπορέσει να δημιουργήσει αποκόβει κάθε παρεμβολή μειώνοντας τις συνειδητές νοητικές διαδικασίες.

Και τότε – και αυτό δεν ισχύει μόνο για το άτομο αλλά και για μια ομάδα- συντονιζόμενοι μεταξύ τους οι νευρώνες , στην ηρεμία, τη σιγή, τη χαμηλότερη συχνότητα, επιτρέπουν τη δημιουργία. Ανασύρουν μνήμες και αρχέτυπα από τον άγνωστο τόπο όπου βρίσκονται αποθηκευμένες και επιτρέπουν στο ανείπωτο να εκδηλωθεί.

Με κλειδί τη φαντασία και όχημα τη σιγή και τον συντονισμό η δημιουργία είναι εφικτή. Ο κάθε ένας από εμάς είναι δημιουργός και ποιητής. Τι είναι ποίηση; “Η αιτία που φθείρει το κάθε τι από το μη είναι στο είναι” έλεγε ο Πλάτωνας. Η αιτία που “φθείρει” το άρρητο και οδηγεί πτυχές του από τον κόσμο των αρχετύπων, από το μη είναι στον εκδηλωμένο κόσμο της καθημερινότητας μας δίνοντας τους υπόσταση και ύπαρξη.

Έτσι ο καθένας μας είναι εν δυνάμει ποιητής και δημιουργός. Ο καθένας μας έχει τη δυνατότητα να βιώσει την έκρηξη δημιουργίας που γεννά η σιγή. Ο καθένας μας έχει τη δυνατότητα να είναι φορέας δημιουργίας, να είναι ποιητής.

Μη με ρωτάς φίλε αναγνώστη ποια δημιουργία και ποια ποίηση. Δεν νομίζω να γνωρίζω , δεν θυμάμαι να υπάρχουν λέξεις για να σου απαντήσω. Μπορώ να υπαινιχθώ πως προσπαθώ, θυμίζοντας σου μια φράση του Πωλ Βαλερύ:

«Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε».

Εγκάρδιες ευχές για Καλό Χειμώνα

Who is Who

Ο Ιορδάνης Πουλκούρας είναι σύμβουλος έκδοσης του ΑΒΑΤΟΝ. Από τις εκδόσεις Αρχέτυπο κυκλοφορούν τα βιβλία του Ιεροδόμ: Από τον Μεσαιωνικό Τεκτονικό Μύθο στον Αρχαίο και Αποδεδεγμένο Σκωτικό Τύπο και Bleeding Angels: Η Απόκρυφη Παράδοση της Ευρώπης.