Ιουλίου 2014


Εκδόσεις Κριτική, «Τι είναι Διαφωτισμός»

Το βιβλίο του μήνα Ιουλίου

Παρουσίαση

Οι λέξεις “διαφωτισμός”, “καλλιέργεια”, (Kultur), “μόρφωση” (Bildung) είναι νέες στη γλώσσα μας. Προς το παρόν απαντούν μόνο στα βιβλία. Ο πολύς κόσμος δεν τις καταλαβαίνει. Κάτι τέτοιο αποδεικνύει άραγε ότι και αυτό που δηλώνουν είναι ακόμη νέο για εμάς; Δεν το πιστεύω. Λέμε ότι ένας λαός δεν έχει στο λεξιλόγιό του καμιά λέξη για την “αρετή”, καμιά για τη “δικαιοσύνη”· μόλο που θα μπορούσε αμέσως κάποιος να διαπιστώσει ότι τα έχει και τα δύο αυτά σε μεγάλο βαθμό.
Ωστόσο η γλωσσική χρήση -που δείχνει να θέλει να κάνει διάκριση ανάμεσα σ’ αυτές τις συνώνυμες λέξεις- δεν είχε ακόμη το χρόνο να τις οριοθετήσει. Μόρφωση, καλλιέργεια και διαφωτισμός, είναι φαινόμενα του κοινωνικού βίου· αποτελέσματα του μόχθου και των προσπαθειών των ανθρώπων να βελτιώσουν την κοινωνική τους κατάσταση.
Όσο περισσότερο η κοινωνική κατάσταση ενός λαού εναρμονίζεται, διαμέσου της τέχνης και της φιλοπονίας, με τον προορισμό του ανθρώπου τόσο περισσότερη μόρφωση έχει αυτός ο λαός.
Η μόρφωση διαιρείται σε “καλλιέργεια” και “διαφωτισμό”. Εκείνη φαίνεται να αφορά πιο πολύ την πρακτική όψη, την καλοσύνη, τη λεπτότητα και την ομορφιά στα επιτηδεύματα, στις τέχνες και στα κοινωνικά ήθη (αντικειμενικά)· στην ετοιμότητα, την επιμέλεια και την επιδεξιότητα σε εκείνες, στις κλίσεις, τις παρορμήσεις και τη συνήθεια σε αυτές (υποκειμενικά). Όσο περισσότερο σε ένα λαό τα πράγματα αυτά ανταποκρίνονται στον προορισμό του ανθρώπου, τόσο περισσότερη καλλιέργεια προσγράφεται στο λαό αυτόν, όπως όσο περισσότερο καλλιεργούμε και περιποιούμαστε έναν αγρό τόσο περισσότερο -με το μόχθο του ανθρώπου- μπορεί να παραχθούν από αυτόν πράγματα χρήσιμα για τον άνθρωπο. Αντίθετα, ο “διαφωτισμός” φαίνεται να σχετίζεται πιο πολύ με τη “θεωρητική” πλευρά, με την έλλογη γνώση (αντικειμενικά) και την ικανότητα (υποκειμενικά) έλλογου στοχασμού για πράγματα της ανθρώπινης ζωής, ανάλογα με τη σπουδαιότητά τους και τον τρόπο επιρροής τους στον προορισμό του ανθρώπου.
Θεωρώ πάντοτε πως ο προορισμός του ανθρώπου είναι το μέτρο και ο σκοπός όλων των επιδιώξεων και των προσπαθειών μας, το σημείο προς το οποίο πρέπει να έχουμε στραμμένα τα μάτια μας αν δεν θέλουμε να χάσουμε τον προσανατολισμό μας.
Μια γλώσσα κατακτά “διαφωτισμό” διά μέσου των επιστημών και την καλλιέργεια διά μέσου της κοινωνικής συναναστροφής, της ποίησης και της ευγλωττίας. Η γλώσσα γίνεται πιο κατάλληλη για θεωρητική χρήση με τον πρώτο και πιο κατάλληλη για πρακτική χρήση με την τελευταία. […] (Moses Mendelssohn, από την έκδοση)

Στο βιβλίο συγκεντρώνονται εννέα σύντομα δοκίμια ισάριθμων επιφανών εκπροσώπων του γερμανικού διαφωτισμού: Μέντελσον, Καντ, Χάμαν, Βίλαντ, Ριμ, Χέρντερ, Λέσινγκ, Έρχαρντ, Σίλερ. Στο παράρτημα δημοσιεύεται το δοκίμιο του Ιμμάνουελ Καντ Τι σημαίνει προσανατολίζομαι στη σκέψη; – ένα εύληπτο εισαγωγικό κείμενο για την εποχή του Διαφωτισμού. Σε εξαιρετική μετάφραση του καθηγητή Ν. Μ. Σκουτερόπουλου.

Ο Διαφωτισμός σηματοδότησε τη νεότερη εποχή, απορρίπτοντας τις βασικές παραδοχές του φεουδαλικού Μεσαίωνα και διαμορφώνοντας τις νέες γνωσιολογικές μεθόδους και αξιακές στάσεις που θεμελίωσαν τον σημερινό πολιτισμό: την ελευθερία της συνείδησης, την ισότητα, τον ορθολογισμό.

Διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητα για την οποία ο ίδιος ευθύνεται.
Ιμμάνουελ Καντ

fav-3

 

 

IMMANUEL KANΤ -Απάντηση στο ερώτημα: «Τι είναι διαφωτισμός;» (Βλ. Δεκέμβριος 1784, σελ. 516)

Τον Δεκέμβριο του 1784 δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Berlinische Monatsschrift το περίφημο άρθρο του Immanuel Kant (1724-1804) στο οποίο περιλαμβανόταν ο γνωστός ορισμός του διαφωτισμού. Όπως δείχνει η σημείωση στο τέλος του άρθρου, ο Kant δεν γνώριζε ακόμη την απάντηση του Mendelssohn.

Διαφωτισμός είναι η έξοδος τον ανθρώπου από την ανωριμότητά του για την οποία φταίει ο ίδιος. Ανωριμότητα είναι η αδυναμία του ανθρώπου να μεταχειρίζεται το νου του χωρίς την καθοδήγηση κάποιου άλλου. Γι’ αυτή την ανωριμότητά του ο άνθρωπος φταίει όταν η αιτία της έγκειται όχι στην ανεπάρκεια του νου του, αλλά στην έλλειψη αποφασιστικότητας και θάρρους να μεταχειριστεί το νου του χωρίς την καθοδήγηση ενός άλλου. Sapere aude! Να έχεις το θάρρος να μεταχειρίζεσαι τον δικό σου νου! Αυτή είναι η εμβληματική φράση του διαφωτισμού.

Η οκνηρία και η δειλία είναι οι αιτίες για τις οποίες τόσο πολλοί άνθρωποι προτιμούν να παραμένουν σ’ όλη τους τη ζωή ανώριμοι, μόλο που η φύση τούς έχει ήδη αποδεσμεύσει από την ξένη καθοδήγηση (naturaliter majorennes), και ορισμένοι άλλοι γίνονται τόσο εύκολα κηδεμόνες τους. Βολεύει ιδιαίτερα να είναι κάποιος ανώριμος. Σαν να έχω ένα βιβλίο που να σκέφτεται  για λογαριασμό  μου,  έναν  πνευματικό ποιμένα που να έχει συνείδηση για λογαριασμό μου, ένα γιατρό που να καθορίζει για λογαριασμό μου τη δίαιτά μου κ.ο.κ. Εγώ ο ίδιος δεν θα χρειάζεται να καταβάλω καμιά προσπάθεια. Δεν θα είμαι αναγκασμένος να σκεφτώ, αρκεί μόνο να μπορώ να πληρώνω· την οχληρή δουλειά θα την αναλάβουν άλλοι για λογαριασμό μου. Η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων (ανάμεσά τους όλο το ωραίο φύλο) θεωρεί το βήμα προς την ωριμότητα όχι μόνο επίπονο, αλλά και πολύ επικίνδυνο. Γι’ αυτή την κατάσταση έχουν ήδη φροντίσει εκείνοι οι «κηδεμόνες» που έχουν αναλάβει με μεγάλη προθυμία τη γενική εποπτεία των άλλων. Αφού πρώτα αποκουτιαίνουν τα κατοικίδια ζώα τους και φροντίζουν επιμελώς να απαγορεύσουν σ’ αυτά τα ήσυχα πλάσματα να αποτολμήσουν έστω κι ένα βήμα έξω από την κούνια (Gängelwagen) στην οποία τα έχουν κλείσει, ύστερα τους επισημαίνουν τον κίνδυνο που διατρέχουν αν δοκιμάσουν να περπατήσουν μόνα τους. Βέβαια ο κίνδυνος αυτός δεν είναι και τόσο μεγάλος, γιατί τελικά, αφού πέσουν μερικές φορές, μετά θα μάθουν ασφαλώς να περπατούν. Ωστόσο, ακόμα και ένα τέτοιο παράδειγμα κάνει τους ανθρώπους να δειλιάσουν και συνήθως τους αποθαρρύνει από κάθε παραπέρα απόπειρα.

Κάθε άνθρωπος χωριστά είναι δύσκολο να προσπαθήσει να βγει από την ανωριμότητα, που έχει γίνει σχεδόν δεύτερη φύση του. Μάλιστα αυτό τον ευχαριστεί. Και για την ώρα είναι πραγματικά ανίκανος να μεταχειρίζεται το νου του, γιατί ποτέ δεν τον άφησαν να δοκιμάσει να το κάνει. Τα δόγματα και οι φόρμουλες, τα μηχανικά εργαλεία για μια έλλογη χρήση, ή μάλλον κατάχρηση, των φυσικών χαρισμάτων του, είναι οι αλυσίδες μιας ατέλειωτης ανωριμότητας. Όποιος θα τις σπάσει θα σκοντάψει, με το αβέβαιο πήδημά του, ακόμα και στο πιο μικρό χαντάκι, έτσι αμάθητος που είναι σε τέτοια ελεύθερη κίνηση. Ως εκ τούτου είναι πολύ λίγοι εκείνοι που κατόρθωσαν, καλλιεργώντας μόνοι τους το πνεύμα τους, να ξεφύγουν από την ανωριμότητα και να βαδίσουν σταθερά.

Ωστόσο, ένα κοινό (Publikum) έχει μεγαλύτερη δυνατότητα να διαφωτιστεί μόνο του. Θα έλεγα πως κάτι τέτοιο είναι ―υπό την αίρεση ότι θα υπάρχει ελευθερία― σχεδόν αναπότρεπτο. Γιατί πάντα θα υπάρχουν σ’ αυτό το κοινό ορισμένοι με ανεξάρτητη σκέψη, και μάλιστα θα εντοπίζονται ανάμεσα σ’ εκείνους που έχουν αναλάβει το ρόλο του κηδεμόνα της μεγάλης μάζας, σ’ εκείνους που, αφού αποτίναξαν οι ίδιοι από πάνω τους το ζυγό της ανωριμότητας, διαδίδουν τώρα γύρω τους το πνεύμα μιας έλλογης εκτίμησης της αξίας κάθε ανθρώπου και της αποστολής του (Beruf ) να σκέπτεται αυτόνομα. Εν προκειμένω αξίζει να τονίσουμε

ότι το κοινό, το οποίο είχαν βάλει εκείνοι πρωτύτερα κάτω από αυτόν το ζυγό, τους υποχρεώνει έπειτα να κάνουν το ίδιο άμα αφήσουν να τους ξεσηκώσουν ορισμένοι κηδεμόνες ανίκανοι για κάθε λογής διαφωτισμό. Είναι άκρως βλαβερό να φυτεύει κάποιος προκαταλήψεις, γιατί στο τέλος αυτές εκδικούνται όσους τις καλλιέργησαν ή τους προδρόμους τους. Για τούτο, ένα κοινό μόνο αργά μπορεί να φτάσει στο διαφωτισμό. Με μια επανάσταση επιτυγχάνεται, ίσως, η απαλλαγή από τον προσωπικό δεσποτισμό και την καταπίεση  ανθρώπων  άπληστων  για κέρδη  και εξουσία,  ποτέ όμως μια αληθινή ανάπλαση (Reform) στον τρόπο του σκέπτεσθαι· απεναντίας, νέες προκαταλήψεις θα γίνουν, όμοια όπως οι παλιές, το καθοδηγητικό νήμα για τη μεγάλη αστόχαστη μάζα.

Γι’ αυτόν όμως το διαφωτισμό δεν χρειάζεται τίποτε άλλο παρά  ελευθερία,  και μάλιστα  η πιο αβλαβής  ανάμεσα σ’ εκείνα που θα ήταν δυνατό να λάβουν το όνομα της ελευθερίας. Δηλαδή, η ελευθερία κάποιου να κάνει δημόσια χρήση της έλλογης δύναμής του παντού. Ακούω, ωστόσο, να φωνάζουν απ’ όλες τις μεριές: «Μη συλλογίζεστε!». «Μη συλλογίζεστε, αλλά μόνο εκτελείτε τα γυμνάσια!» διατάζει ο αξιωματικός. «Μη συλλογίζεστε, αλλά μόνο πληρώνετε!» φωνάζει ο οικονομικός σύμβουλος. «Μη συλλογίζεστε, αλλά μόνο πιστεύετε!»  κηρύττει  ο ιερωμένος.  (Μόνο  ένας και μοναδικός Κύριος στον κόσμο λέει: «Να συλλογίζεστε όσο θέλετε και  για  ό,τι  θέλετε.  Αλλά  να  υπακούετε!».)  Παντού  εδώ υπάρχει  περιορισμός  της  ελευθερίας.  Ποιος  περιορισμός στέκεται όμως εμπόδιο στο διαφωτισμό;  Και ποιος, πάλι, δεν στέκεται, αλλά, απεναντίας, τον ενισχύει; Απαντώ ότι στον  καθένα  πρέπει  να  επιτρέπεται  ελεύθερα  η  δημόσια χρήση της λογικής δύναμής του (Vernunft)∙ και αυτή η χρήση είναι η μόνη που μπορεί να φέρει διαφωτισμό στους ανθρώπους. Η προσωπική χρήση της όμως μπορεί συχνά να περιορίζεται σε πολύ στενό πλαίσιο, χωρίς με αυτό να εμποδίζεται ιδιαίτερα  η πρόοδος  του διαφωτισμού.  Με τον όρο «δημόσια χρήση» της λογικής δύναμης εννοώ τη χρήση που κάνει κάποιος ως συγγραφέας (als Gelehrter), καθώς απευθύνεται σε ολόκληρο το αναγνωστικό κοινό του. Προσωπική χρήση καλώ τη χρήση της λογικής δύναμης στο πλαίσιο μιας κρατικής θέσης ή υπηρεσίας που έχει ανατεθεί σε κάποιον.  Σε  ορισμένες  υπηρεσίες  που  εκτελούνται  προς  το συμφέρον του κοινωνικού συνόλου είναι ανάγκη, ασφαλώς, να  υπάρχει  κάποιος  μηχανισμός,  με  την  παρέμβαση  του οποίου ορισμένα μέλη του κοινωνικού συνόλου αναγκάζονται να συμπεριφέρονται  απλώς παθητικά,  ώστε να εξασφαλίζεται έτσι μια τεχνητή ομοφωνία, την οποία η κυβέρνηση αξιοποιεί για την επίτευξη δημόσιων σκοπών ή τουλάχιστον για την αποτροπή της κατάλυσης αυτών των σκοπών. Εδώ βέβαια δεν επιτρέπεται να συλλογίζεται κανείς· εδώ πρέπει να υπακούει. Στο μέτρο όμως που αυτό το μέρος της μηχανής θεωρεί συνάμα τον εαυτό του και μέλος του κοινωνικού συνόλου, ή ακόμη και της παγκόσμιας κοινωνίας, ένα μέλος το οποίο, υπό την ιδιότητα του πνευματικού ανθρώπου, απευθύνεται με τα συγγραφικά έργα του σε ένα κοινό για δικό του λογαριασμό, ενδέχεται να διατυπώνει τις σκέψεις του χωρίς να παραβλάπτονται με αυτό τον τρόπο οι υπηρεσίες που έχει αναλάβει ως παθητικό μέλος να εκτελεί. Θα ήταν έτσι πολύ επιζήμιο αν ένας αξιωματικός που πήρε από τους ανωτέρους του κάποια διαταγή άρχιζε να λεπτολογεί εις επήκοο όλων μέσα στην υπηρεσία για τη σκοπιμότητα ή τη χρησιμότητα αυτής της διαταγής. Οφείλει να υπακούει. Από την άλλη όμως, δεν είναι εύλογο να του απαγορέψουν να κάνει παρατηρήσεις, ως συγγραφέας, για τα λάθη στις πολεμικές επιχειρήσεις και να τις παρουσιάσει στο αναγνωστικό κοινό για να τις κρίνει. Ο πολίτης δεν μπορεί να αρνηθεί να καταβάλει τους φόρους που του έχουν επιβληθεί. Μάλιστα ενδέχεται μια επίμονη από μέρους του επίκριση τέτοιων φορολογικών υποχρεώσεων ―εφόσον θα είναι υποχρέωσή του να τις εκπληρώσει― να τιμωρηθεί ως σκάνδαλο (που θα μπορούσε να προκαλέσει γενικότερες αντιδράσεις). Εντούτοις, ο ίδιος αυτός άνθρωπος δεν πράττει κάτι αντίθετο προς το καθήκον ενός πολίτη όταν διατυπώνει, ως συγγραφέας, δημόσια τις σκέψεις του για το ανάρμοστο ή/και το άδικο τέτοιων φορολογικών επιβαρύνσεων. Όμοια και ένας ιερωμένος έχει υποχρέωση, όταν απευθύνεται στους μαθητές που κατηχεί ή στους ενορίτες του, να συμμορφώνεται με το δόγμα (Symbol) της Εκκλησίας την οποία υπηρετεί· γιατί με αυτό τον όρο έχει γίνει δεκτός. Ως συγγραφέας όμως έχει πλήρη ελευθερία ―θα έλεγα μάλιστα και αποστολή― να μοιράζεται τις σκέψεις του, εφόσον είναι καλοπροαίρετες και τις έχει σταθμίσει προσεκτικά, για οτιδήποτε λαθεμένο σχετικά με το δόγμα και να κάνει προτάσεις για τη βελτίωση των θρησκευτικών και εκκλησιαστικών πραγμάτων. Δεν υπάρχει εν προκειμένω τίποτα που θα μπορούσε να αποτελέσει βάρος για τη συνείδησή του. Γιατί στο πλαίσιο του λειτουργήματός του, ως εντολοδόχος της Εκκλησίας, υποστηρίζει ότι δεν διδάσκει όπως ο ίδιος θα ήθελε, αλλά αισθάνεται ότι είναι διορισμένος να το κάνει σύμφωνα με τις οδηγίες που έχει λάβει και στο όνομα κάποιου άλλου. Θα πει ότι η Εκκλησία μάς διδάσκει αυτό ή το άλλο, ότι οι αποδείξεις που προβάλλει είναι αυτές. Για χάρη της  ενορίας  του  αντλεί  κάθε  ωφέλιμο  πρακτικό  δίδαγμα από θρησκευτικά δόγματα που ο ίδιος δεν θα τα προσυπέγραφε ανεπιφύλακτα, αλλά έχει ωστόσο αναλάβει να τα κηρύττει, εφόσον δεν είναι εντελώς αδύνατο να περιέχουν κάποια κρυμμένη αλήθεια και, οπωσδήποτε, εφόσον δεν υπάρχει τουλάχιστον σ’ αυτά κάτι που να αντιστρατεύεται την εσωτερική θρησκεία (innere Religion). Γιατί, αν είχε εντοπίσει σ’ αυτά τα δόγματα κάτι τέτοιο, δεν θα μπορούσε πια να ασκεί το λειτούργημά του κατά συνείδηση· θα ήταν αναγκασμένος να παραιτηθεί. Επομένως, η χρήση που ένας διορισμένος ιεροκήρυκας κάνει στη λογική δύναμή του (Vernunft) όταν απευθύνεται στην ενορία του είναι απλώς προσωπική· γιατί πρόκειται πάντα για μια οικιακή συνάθροιση, έστω κι αν είναι τόσο μεγάλη. Από αυτήν την άποψη, ως κληρικός δεν είναι ―και ούτε πρέπει να είναι― ελεύθερος, δεδομένου ότι εκτελεί  ξένη εντολή.  Απεναντίας,  ως πνευματικός  άνθρωπος, που μιλάει με τις συγγραφές του στο ίδιο το κοινό, δηλαδή στον κόσμο, κατά τη δημόσια χρήση της λογικής δύναμής του ο κληρικός έχει, επομένως, απεριόριστη ελευθερία να τη χρησιμοποιεί και να μιλάει για δικό του λογαριασμό. Γιατί, αν οι κηδεμόνες του λαού χρειάζονταν κηδεμόνα (στα πνευματικά ζητήματα), αυτό θα συνιστούσε ανωμαλία, που θα διαιώνιζε τις ανωμαλίες.

Δεν θα έπρεπε, ωστόσο, ένα σύνολο από ιερωμένους, ας πούμε μια εκκλησιαστική σύναξη ή μια αξιοσέβαστη «κλάσις» (ehrwurdige Klassis), όπως ονομάζεται στην Ολλανδία, να έχει το δικαίωμα να δεσμεύεται με αμοιβαίο όρκο ότι θα τηρεί ένα αναλλοίωτο δόγμα, προκειμένου να ασκεί έτσι σε κάθε μέλος του ―και διά μέσου αυτών σε όλο το λαό― μια δίχως τέλος επικηδεμονία; Εγώ λέγω πως αυτό είναι εντελώς αδύνατο. Ένα τέτοιο συμβόλαιο, με το οποίο θα επιχειρούσαν να κρατήσουν για πάντα το ανθρώπινο γένος μακριά από κάθε διαφωτισμό, είναι εντελώς άκυρο· έστω κι αν επικυρωνόταν από την ανώτατη εξουσία, τα κοινοβούλια και τα πιο πανηγυρικά συνέδρια ειρήνης. Δεν μπορεί μια εποχή να αυτοδεσμευτεί και να συνωμοτήσει ώστε η επομένη να μείνει σε μια κατάσταση στην οποία θα είναι αδύνατο να επεκτείνει τις (προπαντός πιο απαραίτητες) γνώσεις της, να τις αποκαθάρει από πλάνες, και γενικά να προχωρήσει προς την κατεύθυνση του διαφωτισμού. […]Εντόπισα το κέντρο βάρους του διαφωτισμού, την έξοδο του ανθρώπου από την ανωριμότητα για την οποία φταίει ο ίδιος, κυρίως στα ζητήματα της θρησκείας, γιατί όσον αφορά τις τέχνες και τις επιστήμες, οι άρχοντές μας δεν ενδιαφέρονται να εμφανίζονται ως κηδεμόνες των υπηκόων τους· επιπλέον, γιατί εκείνη η ανωριμότητα δεν είναι μόνο η πιο επιζήμια, αλλά και η πιο ατιμωτική απ’ όλες. Ο τρόπος όμως της σκέψης ενός ανώτατου άρχοντα που ευνοεί τη θρησκευτική ελευθερία προχωρεί ακόμα παραπέρα και διαβλέπει πως και σε ό,τι αφορά τη νομοθεσία είναι ακίνδυνο να επιτρέψει στους υπηκόους του να κάνουν δημόσια χρήση της λογικής δύναμής τους και να εκθέσουν δημόσια στον κόσμο τις σκέψεις τους για μια καλύτερη οργάνωσή της, ασκώντας μάλιστα και θαρραλέα κριτική στην κείμενη νομοθεσία. Ως προς αυτό, έχουμε ένα λαμπρό παράδειγμα: κανένας μονάρχης δεν ξεπέρασε αυτόν τον οποίο εμείς τιμούμε.

Αλλά και μόνο εκείνος που, όντας ο ίδιος διαφωτισμένος, δεν φοβάται ίσκιους και έχει συνάμα στη διάθεσή του έναν πειθαρχημένο και πολυάριθμο στρατό για τη διασφάλιση της δημόσιας τάξης μπορεί να πει αυτό που μια δημοκρατία (Freistaat) δεν επιτρέπεται να το αποτολμήσει: Να χρησιμοποιείτε το λογικό σας όσο θέλετε και για οτιδήποτε θέλετε, αρκεί μόνο να πειθαρχείτε! Εκδηλώνεται έτσι εδώ μια παράξενη, απροσδόκητη πορεία των ανθρώπινων πραγμάτων: όπως συμβαίνει κι αλλού, άμα τη δούμε σε μεγάλη κλίμακα, σχεδόν όλα σ’ αυτήν είναι παράδοξα. Ένας μεγαλύτερος βαθμός πολιτικής ελευθερίας φαίνεται να επιδρά ευνοϊκά στην πνευματική ελευθερία του λαού. Ωστόσο, της θέτει ανυπέρβλητους φραγμούς. Απεναντίας, ένας μικρότερος βαθμός πολιτικής ελευθερίας δίνει στο λαό το περιθώριο να ξεδιπλώσει όλες του τις δυνάμεις. Όταν λοιπόν η φύση ξετυλίγει, κάτω από αυτό το σκληρό περίβλημα, το φύτρο που αποτελεί και την πιο τρυφερή φροντίδα της, δηλαδή την τάση προς τον ελεύθερο στοχασμό, αυτό σιγά σιγά γυρίζει πίσω και επενεργεί στο φρόνημα του λαού (κάνοντάς τον έτσι ολοένα πιο ικανό να πράττει ελεύθερα) και εντέλει επενεργεί ακόμα και σ’ αυτές τις θεμελιώδεις αρχές της κυβέρνησης, που διαπιστώνει ότι έχει και η ίδια συμφέρον να μεταχειρίζεται τον άνθρωπο, ο οποίος είναι τώρα κάτι παραπάνω από μηχανή, ανάλογα με την αξιοπρέπειά του.*

Königsberg in Preussen, 30 Σεπτεμβρίου 1784

από το http://staxtes.com/2003/?p=4277

©Απόσπασμα από τις εκδόσεις Κριτική http://kritiki.gr

ΕΝ ΙΟΡΔΑΝΗ

Από το Περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ

 

 

Είναι η πρώτη φορά στα τόσα χρόνια του «Εν Ιορδάνη» που θα συνεχίσω το θέμα του προηγούμενου τεύχους. Η αφορμή ήταν η γενική και ασαφής –για πολλούς– έννοια αυτού που ονομάζουμε Δυτικός Εσωτερισμός.

Σύμφωνα με τον Wouter Hanegraaff (βλ. ΑΒΑΤΟΝ 132), καθηγητή σήμερα της Ιστορίας της Ερμητικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, η μελέτη της εξέλιξης του Δυτικού Εσωτερισμού αναπτύσσεται σε τρία διαδοχικά μοντέλα: α) την  Πρώιμη Σύγχρονη Μαγεία, όπου υπάρχει όλο το σώμα των θεωριών στις οποίες στηρίχτηκε κάθε έκφραση του Δυτικού Εσωτερισμού, β) το Μεταμοντέρνο Αποκρυφισμό, που μελετά τις οργανώσεις που προέκυψαν από τον 18ο αιώνα με την κοινωνική και πολιτική τους διάσταση καθώς και τα πρωτοπόρα καλλιτεχνικά κινήματα και τις νέες επιστήμες των αρχών του 20ού αιώνα, γ) την Αρχαία Εσωτερική Παράδοση των λαών και την επιβίωσή της μέχρι τις μέρες μας.

 

 

Πνευματικό Μπόλιασμα

Η έμφαση στον ορθολογισμό και την επιστήμη των εκατοντάδων τεκτονικών και συναφών οργανώσεων που εμφανίστηκαν το 18ο αιώνα, με την έντονη συμμετοχή και παρουσία τους σε κοινωνικές και πολιτικές δράσεις (επαναστάσεις σε Γαλλία, Ιταλία, Ελλάδα, Αμερική κλπ.) οδήγησε σε μια μυθοποίηση του εσωτερισμού ως μιας απροσδιόριστης Αόρατης Αδελφότητας που μυστικά προσπαθεί για το καλό και την πρόοδο της ανθρωπότητας. Ή, στην αντίθετη περίπτωση, μιας εξίσου απροσδιόριστης Αόρατης Αδελφότητας που μυστικά παλεύει για να απομακρύνει την ανθρωπότητα από την Εκκλησία, το Καλό και τις ηθικές αρχές διακυβέρνησης, και να τη φέρει κάτω από την εξουσία του Κακού…

Όλα αυτά διανθίστηκαν με ιστορίες συνωμοσίας και ανοησίας που επαναλάμβαναν λίγο-πολύ τα ίδια μοτίβα και στις δυο πλευρές, οδηγώντας αναπόφευκτα στην επικράτηση των πιο φανατικών και μοιραία σε μια δραματική μείωση των μελών στα μέσα του 19ου αιώνα.

Η αναγέννηση χρειαζόταν νέες ιδέες και επήλθε όταν όλα τα προηγούμενα μπολιάστηκαν με ό,τι πιο πρωτοπόρο έφερε η αυγή του 20ού αιώνα σε όλους τους τομείς και κυρίως στην τέχνη και στις νέες επιστήμες, όπως η ψυχολογία και η νέα φυσική. Αυτό δε το μπόλιασμα, όσο κι αν ακούγεται περίεργο, δεν προήλθε μέσα από τους χώρους των οργανωμένων ομάδων αλλά από εκεί που γεννιόταν η πνευματική πρωτοπορία του νέου αιώνα.

Και επειδή  δεν είναι στις επιδιώξεις μου η μακρηγορία, θα συνεχίσω περιγράφοντας τα φυτώρια των ιδεών του 20ού αιώνα, με μερικά περιεκτικά παραδείγματα.

 

Τα Φιλολογικά Σαλόνια

Τα Σαλόνια ήταν οι χώροι όπου συζητιόταν ό,τι πιο πρωτοπόρο στην επιστήμη, στην τέχνη, στη φιλοσοφία και στον εσωτερισμό, κυρίως στην κεντρική  Ευρώπη και στην Αγγλία.

Σε μια εποχή που δεν υπήρχαν τα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης, οτιδήποτε σημαντικό συζητιόταν, μεταφερόταν από στόμα σε στόμα και βέβαια με τον πρωτόγονο τρόπο της … αλληλογραφίας.

Έτσι το περίφημο Ερμητικό Τάγμα της Χρυσής Αυγής δεν έγινε γνωστό μόνο από τις όχι και τόσο πρωτότυπες δοξασίες του  ιδρυτή της MacGregor Mathers, αλλά επειδή άρχισε να συζητιέται στα φιλολογικά σαλόνια της Ευρώπης το γεγονός ότι το πρώτο άτομο που μυήθηκε ήταν η σύζυγός του Mathers, Moina, αδελφή του διάσημου Γάλλου φιλόσοφου Henri Bergson.

Από το Τάγμα της Χρυσής Αυγής επηρεάστηκαν πολλοί σημαντικοί άνθρωποι της εποχής, όπως ο συγγραφέας του Δράκουλα Bram Stoker, ο νομπελίστας συγγραφέας William Butler Yeats, που είχε μελετήσει επίσης τις ιδέες της Θεοσοφίας, όπως και ο Ezra Pound και ο Walt Whitman. Θεόσοφος ήταν επίσης ο διάσημος συνθέτης Scriabin, τέκτονας ο Sibelius, ενώ ο Erik Satie συνέθεσε ροδοσταυρικούς ύμνους .

Όλοι αυτοί οι σημαντικοί άνθρωποι μοιράζονταν τα κοινά τους ενδιαφέροντα σε κοινές παρέες και χώρους, οπότε είναι ανόητο να «πιστώνεις» κάποιον σε μια συγκεκριμένη οργάνωση. Δεν ήταν λοιπόν ένας ροδόσταυρος, ένας θεόσοφος ή ένας τέκτονας, αλλά ορισμένοι δημιουργικοί άνθρωποι που συνέβαλαν στην ανάπτυξη της τέχνης τους και ταυτόχρονα, και πιθανόν άθελά τους, στην αναγέννηση του Δυτικού Εσωτερισμού μέσω των ιδεών τους που ενσωματώθηκαν σε διάφορες ομάδες και σχολές.

Marx Ernst: Virgin Mary Chastening the Christ Child

 

 

Ο Σουρεαλισμός

Ο Σουρεαλισμός ήταν το κίνημα που συνέβαλε καθοριστικά στον άνοιγμα των ορίων στην έρευνα, με βλέμμα ανοχής για κάθε νέα σκέψη.  Μετά την τραγωδία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και το αδιέξοδο του Δυτικού Πολιτισμού, πολλοί οργισμένοι νέοι άρχισαν να αναζητούν έναν κόσμο πέρα από τη «ρεαλιστική» πραγματικότητα (surréalisme), ο οποίος για να πραγματωνόταν έπρεπε να αλλάξει όχι μόνο η τέχνη αλλά ο τρόπος της σκέψης και η ίδια τη ζωή.

Έτσι, η οργισμένη αυτή δημιουργική νέα γενιά του μεσοπολέμου άρχισε να αναζητάει πρότυπα της τέχνης όχι στους μεγάλους Δασκάλους της Αναγέννησης αλλά στους αρχετυπικούς μύθους και την τέχνη των πρωτόγονων λαών.

Παράλληλα, προσπαθώντας να υπερβούν τα στενά όρια της λογικής, ήρθαν σε επαφή με την ψυχανάλυση που μόλις είχε γεννηθεί, και τον κόσμο των συμβόλων και της αλληγορίας.

Ο Andre Breton, βασικός θεμελιωτής του κινήματος, στα δεύτερα Μανιφέστα του Σουρεαλισμού (1930), τονίζει τη βαθιά αποκρυφιστική προσέγγιση του Σουρεαλισμού στην αναζήτηση του Νέου Μύθου για το σύγχρονο κόσμο, σηματοδοτώντας την αρχή της ρήξης με τον υπερμοντέρνο τότε μαρξισμό.

Αμέσως μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1947, οργανώνεται από τον Breton και τον  Marcel Duchamp στο Παρίσι η τελευταία μεγάλη έκθεση των Σουρεαλιστών, όπου ο αποκρυφισμός είχε απολύτως σημαντικό ρόλο.

Η έκθεση είχε αποτυχία και ήταν η τελευταία στη Ευρώπη, λόγω της ρήξης των Σουρεαλιστών με την Αριστερά, όταν οι «προοδευτικοί» της εποχής τους κατηγόρησαν ότι προβάλουν τον αποκρυφισμό, μια ιδεολογία συγγενή με το ναζισμό. Έτσι οι Σουρεαλιστές πέρασαν στην Αμερική και έδωσαν μια τεράστια ώθηση στα καλλιτεχνικά πράγματα που συνέβαλε στη γέννηση της γενιάς των Μπητ, στο Ψυχεδελικό κίνημα του ’60, ακόμη και στην κβαντική επανάσταση…

Η τεράστια συμβολή του Σουρεαλισμού στο σύγχρονο πολιτισμό ήταν ότι ανέδειξε και συνέδεσε μεταξύ τους τις αρχαίες παραδόσεις, τις θεωρίες για το ασυνείδητο και τα αρχέτυπα, καταλύοντας τα παλιά όρια, προς μια σύγχρονη πραγματικότητα που αναγνωρίζει και προβάλει την καταγωγή και τη συνέχεια από την αρχαία Εσωτερική Παράδοση των λαών, που επιβίωσε μέσα από τις λαϊκές παραδόσεις και τους φυλετικούς μύθους (James Frazer).

Προτάσεις που ο προσεκτικός ερευνητής θα παρατηρήσει ότι έχουν «περάσει» όχι μόνο στην ακαδημαϊκή μελέτη του Δυτικού Εσωτερισμού αλλά και σε κείμενα και τυπικά διαφόρων εσωτερικών οργανώσεων στον 20ό αιώνα, μαζί με αναφορές και συσχετισμούς με τις νέες επιστήμες της ψυχανάλυσης, της νέας φυσικής κλπ. Όλα αυτά δεν υπήρχαν από «χρόνου αμνημόνευτου» όπως πολλοί νομίζουν, αλλά δημιουργήθηκαν τα τελευταία ογδόντα περίπου χρόνια…

Κάθε σύστημα για να μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει, πρέπει να αναζητεί συνεχώς και να είναι μέρος της πρωτοπορίας της εποχής του. Αλλιώς ξεχνιέται σαν αραχνιασμένο μουσειακό αντικείμενο.

Dali, Bacchanale

 

Ιστορία Φτιάχνουν οι Παρέες

Μα, δεν υπάρχουν μυστικά κέντρα που απεργάζονται τις τύχες του κόσμου και αποφασίζουν για τις εξελίξεις; Στην πολιτική σίγουρα, στον εσωτερισμό όχι. Εδώ οι οργανώσεις διατηρούν το Τύπο τους και την αναγέννηση τη φέρνουν (όπως έχει πει και ο Σαββόπουλος) οι παρέες.

Αν προσέξατε, το μεγαλύτερο μέρος του Μεταμοντέρνου Αποκρυφισμού και των Εσωτερικών Παραδόσεων, των δυο τελευταίων δηλαδή κατηγοριών που όρισε ο Hanegraaff, περιλαμβάνεται στην κίνηση των αρχών του 20ού αιώνα.

Υπήρξε κάποιο «κέντρο» που έφερε σε επικοινωνία ψυχαναλυτές, ανθρωπολόγους και αποκρυφιστές; Ναι, αλλά όπως τα σαλόνια των προηγούμενων αιώνων δεν ήταν οργανωμένα κέντρα υπό την έννοια κάρτα συνδρομητή και τα παρόμοια…

 

Έρανος

Για παράδειγμα, ο Γιουνγκ ήταν εκείνος που συνέδεσε την ψυχανάλυση με τον κόσμο των αρχετύπων και τον εσωτερισμό. Ο Mircea Eliade ανέδειξε το μύθο της αιώνιας επιστροφής, ο  Joseph Campbell ανέδειξε μέσα από τις μυθολογίες και τις θρησκείες το εσωτερικό τους μήνυμα. Ο Antoine Faivre ξεκίνησε την ακαδημαϊκή μελέτη του Δυτικού Εσωτερισμού. Όλοι αυτοί και οι επιστήμες τους δεν έχουν φαινομενικά απολύτως καμία σχέση, όμως υπάρχει σε όλους μια φανερή υπόγεια σχέση με την εσωτερική παράδοση. Πώς προέκυψε;

Όλοι τους υπήρξαν μέλη μιας άτυπης οργάνωσης που δημιουργήθηκε το 1933 στην Ελβετία με την ονομασία Eranos, από την ελληνική λέξη έρανος, υπονοώντας ένα συμπόσιο στο οποίο ο κάθε καλεσμένος φέρνει το κάτι τις του, τρόφιμα και ιδέες. Εκεί λοιπόν κάθε καλοκαίρι συναντιόνταν και αντήλλασαν ιδέες όλοι αυτοί και πολλοί ακόμα σπουδαίοι άνθρωποι. Και προέκυψαν πολλά εξίσου σπουδαία αποτελέσματα.

Τέτοιοι άτυποι χώροι υπήρξαν και θα υπάρχουν πάντα και εξηγούν πολλά, χωρίς θεωρίες συνωμοσίας και υπερφυσικές αναφορές.

jung       O Carl Jung με τους Erich Neumann και Mircea Eliade στο  Eranos το καλοκαίρι του 1950.

      Φωτογραφία από το http://www.flickr.com/photos/65859642@N00/6495539275/

 

Επιμύθιο 

Ο Γιουνγκ, κοντά στα ογδόντα του, συζητούσε μια μέρα στο σπίτι του με μια ομάδα από νέους ψυχίατρους διεξοδικά για ώρες, περί της επίμονης και απαραίτητης διαδικασίας της εμβάθυνσης στη συνειδητότητα, πώς δηλαδή να γίνουν περισσότερο συνειδητοί.

Και κατέληξε με την εκπληκτική φράση: «Και μετά  θα πρέπει να μάθετε πώς να γίνεστε μη συνειδητοί με ευπρέπεια».

Καλό Καλοκαίρι!

 

 

Αλμπέρ Καμύ (1913-1960) Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας , τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1957. Ανάμεσα στα έργα του, τα μυθιστορήματα Ο Ξένος και Η Πανούκλα, τα θεατρικά Καλλιγούλας και Οι δίκαιοι και τα φιλοσοφικά του δοκίμια Ο Μύθος του Σίσυφου και Ο επαναστατημένος άνθρωπος.

 

Έχουμε εξορίσει την ομορφιά. Οι Έλληνες είχαν πάρει τα όπλα γι’ αυτήν.

 Ο κόσμος όπου αισθάνομαι πιο άνετα, είναι ο Ελληνικός μύθος.

 Μη βαδίζεις μπροστά μου γιατί μπορεί να μην σε ακολουθήσω. Μη βαδίζεις πίσω μου γιατί μπορεί να μη σε οδηγήσω. Βάδιζε πλάι μου και γίνε ο σύντροφός μου.

 Η ελευθερία δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ευκαιρία για να γίνουμε καλύτεροι.

 Το να δημιουργείς είναι σαν να ζεις δυο φορές.

 Το να δημιουργείς, σημαίνει επίσης να δίνεις μια μορφή στο πεπρωμένο σου.

Αυτοί που γράφουν ξεκάθαρα έχουν αναγνώστες. Αυτοί που γράφουν δυσνόητα, έχουν σχολιαστές.

Μια από τις χειρότερες αιτίες εχθρότητας είναι η λύσσα και η ποταπή επιθυμία να δεις να υποκύπτει, αυτός που τολμάει να αντιστέκεται σ’ αυτό που σε συνθλίβει.

 Ζωή είναι το άθροισμα των επιλογών μας.

 Δεν μου αρέσουν τα μυστικά των άλλων. Με ενδιαφέρουν όμως οι εξομολογήσεις τους.

 Η ανάγκη να έχεις πάντα δίκιο, σφραγίδα ενός χυδαίου πνεύματος.

 Η παγίδα του μίσους είναι ότι σε δένει με τον χειρότερο εχθρό σου.

 Αγαπώ υπερβολικά τη χώρα μου για να είμαι εθνικιστής.

 Η πραγματική γενναιοδωρία προς το μέλλον έγκειται στο να τα δίνουμε όλα στο παρόν.

 Η πολιτική και η μοίρα της ανθρωπότητας διαμορφώνονται από ανθρώπους χωρίς ιδανικά και χωρίς μεγαλείο. Άνθρωποι που έχουν μεγαλείο μέσα τους δεν ασχολούνται με την πολιτική. 

 Υπάρχουν κάποια πάθη τόσο δυνατά, που δεν μπορεί παρά να είναι αρετές.

 Θα σου πω ένα μυστικό φίλε μου. Μην περιμένεις την Ημέρα της Κρίσης. Έρχεται κάθε μέρα.

 Η αλήθεια, όπως και το φως, τυφλώνει.

 Δεν μπορείς να αποκτήσεις εμπειρία κάνοντας πειράματα. Δεν μπορείς να δημιουργήσεις εμπειρία. Πρέπει να την υποστείς.

 Από την εμπειρία κανείς δεν γίνεται σοφός, αλλά εμπειρογνώμων. Σε τι όμως;

 Μια ένοχη συνείδηση έχει ανάγκη να εξομολογηθεί. Ένα έργο τέχνης είναι μια εξομολόγηση.

 Αν πρόκειται να μου συμβεί κάτι, θέλω να είμαι εκεί.

 Επαναστατώ άρα υπάρχω.

 Η αδράνεια είναι μοιραία μόνο για τις μετριότητες.

 Αυτός που απελπίζεται από την ανθρώπινη μοίρα είναι δειλός. Αυτός που έχει ελπίδες γι’ αυτήν είναι ανόητος.

 Όλες οι σπουδαίες πράξεις και όλες οι σπουδαίες σκέψεις έχουν γελοίο ξεκίνημα.

 Και το διασημότερο προσφάτως λόγω Μουντιάλ:

Όλα όσα ξέρω για την ηθική και την αίσθηση καθήκοντος τα έχω μάθει από το ποδόσφαιρο.

 

 

Σε αυτόν τον σύνδεσμο μπορείτε να βρείτε το Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος:

http://www.scribd.com/doc/49113789/Albert-Camus-%CE%9F-%CE%B5%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%BF%CF%82-%CE%AC%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82

 

 

Επιλογή από το http://www.gnomikologikon.gr

 

 

Magnify Image

Με την πραγματοποίηση της έκθεσης έργων – ζωγραφικών και χαρακτικών συνθέσεων, γλυπτών και εγκαταστάσεων – σύγχρονων Ελλήνων δημιουργών με τίτλο “Vanitas – Ματαιότης, 2014” και  με θέμα τη νεκροκεφαλή στο χώρο των παλαιών Δημοτικών Λουτρών από τις 13 Ιουνίου έως και τις 13 Ιουλίου το Διεθνές Φεστιβάλ της Πάτρας συναντιέται για το 2014 με τον χώρο των εικαστικών.

Ο χώρος στον οποίον φιλοξενείται η έκθεση δημιουργεί ένα υποβλητικό σκηνικό για την υποδοχή και τη φιλοξενία έργων που μέσα από τον μεταξύ τους διάλογο διαμορφώνουν μια ενιαία πρόταση, μια πολυδιάστατη εικαστική παρέμβαση, στοχεύοντας, πρωτίστως, στην επικοινωνία, τη συμμετοχή και την εμπλοκή του θεατή.

Σύμβολο αρχετυπικό και μυστικιστικό, παγανιστικό και χριστιανικό, η νεκροκεφαλή αποτέλεσε βασικό μοτίβο για τη θεματική κατηγορία vanitas (ματαιότης), νεκρών φύσεων που γνώρισαν ευρεία διάδοση και αποδοχή στην ευρωπαϊκή  ζωγραφική του 16ου και 17ου αιώνα, κυρίως στην Ολλανδία και τις Κάτω Χώρες.

Magnify Image Μαρία Βοζαλή Πηγή: www.lifo.gr

Magnify Image

Σε συνθέσεις αριστοτεχνικής απόδοσης και ακρίβειας, νατουραλιστικής δεξιοτεχνίας, χρωματικής ευαισθησίας και σχεδιαστικής ποιότητας, η νεκροκεφαλή μαζί με άλλα μοτίβα (όπως οι καρποί που σαπίζουν, τα λουλούδια, τα κεριά, οι κλεψύδρες, οι πεταλούδες και τα έντομα) λειτουργούσαν ως αλληγορίες της ματαιότητας των προσπαθειών σε μια ευημερούσα κοινωνική πραγματικότητα, ως υπομνήσεις του χρόνου, του κύκλου της ζωής και του θανάτου, της αναπόδραστης μοίρας του ανθρώπου, της φθαρτότητας των υλικών αγαθών και του εφήμερου χαρακτήρα των απολαύσεων και των ηδονών, αλλά και, κάποιες φορές, της μελαγχολίας και της μετάνοιας.

Ως θέμα, ωστόσο, η νεκροκεφαλή έχει σημαντική παρουσία στην τέχνη του δυτικού κόσμου: από τις γλυπτικές διακοσμήσεις των γοτθικών καθεδρικών ναών έως τη δημιουργία σημαντικών καλλιτεχνών του 19ου και του 20ού αιώνα.

Magnify Image

Για τους περισσότερους από τους συμμετέχοντες καλλιτέχνες , η νεκροκεφαλή συνιστά αγαπητό θέμα, το οποίο επεξεργάζονται με πρωτότυπο τρόπο σε συνθέσεις τολμηρές, ευρηματικές και ευφάνταστες, ανοιχτές σε πολλαπλές ερμηνείες και αναγνώσεις, σε συνθέσεις όπου τα συμβολικά στοιχεία συμβιώνουν με την αισθητική παράμετρο, η κριτική ματιά με την ανατρεπτική προσέγγιση.

Συμμετέχουν:

Μιχάλης Αρφαράς, Νίκος Βαρυτιμιάδης, Μαρία Βοζαλή, Ανδρέας Βούσουρας, Αντωνία Γρίβα, Στέφανος Επιτρόπου, Οδυσσέας Ζαχαρόπουλος, HOPE, Αντιγόνη Καββαθά, Άννα Καρατζά, Δημήτρης Καρλαφτόπουλος, Απόστολος Κοτούλας, Μάκης Κυριακόπουλος, Ανδρέας Λυμπεράτος, Αλέξανδρος Μαγκανιώτης, Δημήτρης Μεράντζας, Έλλη Μπαρμπαγιάννη, Τίμος Μπατσαούρας, Νάτερ Νάτερ (Νίκος Παχής), Ανδρέας Νικολάου , Αλίκη Παππά, Αντώνης Παπαδόπουλος, Παναγιώτης Παπαδόπουλος, Γιώργος Παπακαρμέζης, Νίκος Παναγιωτόπουλος, Κωνσταντίνος Πάτσης, Κωνσταντίνος Πάτσιος, Νατάσσα Πουλαντζά, Νίκος Σεπετζόγλου, Γιώργος Τσεριώνης, Κώστας Τσιρώνης, Λία Ψωμά.

Magnify Image

Οργάνωση έκθεσης – Art Management: Λιάνα Ζωζά, Cube Gallery

Επιμέλεια: Γιάννης Μπόλης, Ιστορικός της τέχνης – Επιμελητής
Ειρήνη Παπακωνσταντίνου, Ιστορικός της τέχνης – Επιμελήτρια

Magnify Image

 

Magnify Image

http://www.culturenow.gr/28670/vanitas-mataioths-2014-ekthesh-sta-palaia-dhmotika-loytra-patras

http://www.lifo.gr/team/u46470/49992

ΕΝ ΙΟΡΔΑΝΗ Από το Περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ

esotericbookconf

 Δυτικός Εσωτερισμός; Τι είναι αυτό παιδάκι μου;

Έλα μου ντε! Είναι οι Μασόνοι ή οι Ροδόσταυροι; Οι Καμπαλιστές ή οι Θεόσοφοι; Κάθε νεοπαγανιστής που σέβεται τον εαυτό του θα απορρίψει όλους τους προηγούμενους, οι δε οπαδοί του Γκουρτζίεφ θα γελάνε ειρωνικά κάτω από τα μουστάκια τους.

Για να μην πούμε πως αν αρχίσει να έχει άποψη και κανένας ψυχαναλυτής ή καλλιτέχνης θα τον κυνηγήσουν όλοι οι προηγούμενοι και θα τον θάψουν με ό,τι σουρεαλιστικό αντικείμενο βρουν και θα του σφραγίσουν τον τάφο με ένα κολάζ από έργα συμβολιστών.

Εν ολίγοις ο καθένας (αλλά ευτυχώς όχι όλοι) από τη σκοπιά του δικού του μικρόκοσμου νομίζει ότι η κατεύθυνση που επέλεξε ελεύθερα ως αντικείμενο έρευνας και σκέψης είναι παρθενογεννημένη, καθαρή από μιάσματα και επιρροές και μοναδική σαν το ιερότερο τοτέμ. Α, παρεμπιπτόντως οι περισσότεροι από αυτούς πιστεύουν στην «ελεύθερη έρευνα» και, προς Θεού, δεν δογματίζουν.

Λοιπόν λέω να δοκιμάσω την ανοχή και την αντοχή των φίλων αναγνωστών παραθέτοντας μερικές βασικές και χρήσιμες πληροφορίες.

 

Εν Αρχή Πυθαγόρας

Το «εσωτερικό» και το «εξωτερικό» σε σχέση με μια διδασκαλία σχετίζεται κατ’ αρχήν με τους Πυθαγόρειους  και το βρίσκουμε το 1701 στο History of Philosophy του ThomasStanley, όπου αναφερόμενος στους μαθητές του Πυθαγόρα γράφει ότι χωρίζονταν στους exoteric, δηλαδή τους μαθητευόμενους, και τους  esoteric, δηλαδή εκείνους που είχαν γίνει δεκτοί σε έναν εσωτερικό κύκλο μυημένων.

Ο όρος «εσωτερισμός» με την έννοια που συνήθως του αποδίδουμε, εμφανίστηκε το 1742 στο Nouvelles obligations et statuts de la très vénérable corporation des franc maçons του τέκτονα συγγραφέα La Tierce, περνά στη Γερμανία το 1792 και υιοθετείται στην Αγγλία στα μέσα του 19ου αιώνα.

Έναν αιώνα αργότερα, ένας μαθητής και συνεργάτης του Mircea Eliade, ο Γάλλος Antoine Faivre, αρχίζει να διδάσκει επίσημα  στο École Pratique des Hautes Études (Σορβόννη)«Ιστορία του Δυτικού Εσωτερισμού», ως τμήμα της Ιστορίας των Θρησκειών.

Και έτσι ο Δυτικός Εσωτερισμός γίνεται αντικείμενο ακαδημαϊκής έρευνας. Αυτοί οι άνθρωποι λοιπόν που δεν έχουν περίεργες μυήσεις ούτε πληρώνουν συνδρομές σε περίεργες οργανώσεις, οι ακαδημαϊκοί ερευνητές δηλαδή, έχουν μια περίεργη συνήθεια: τους αρέσει να καταγράφουν και να ταξινομούν συστηματικά και να δημοσιοποιούν τις εργασίες τους έτσι ώστε να μπορεί ο καθένας που ενδιαφέρεται να βρίσκει μια άκρη.

Κατά τον Faivre, λοιπόν, που έκανε την πρώτη ταξινόμηση, υπάρχουν έξι θεμελιώδη χαρακτηριστικά της εσωτερικής πνευματικότητας που τα διαιρεί σε τέσσερα  «εγγενή» και δυο μη «εγγενή» χαρακτηριστικά. Κάθε παραδοσιακό ρεύμα πρέπει απαραίτητα να περιλαμβάνει τα τέσσερα πρώτα και ίσως ένα ή και τα δυο από τα δυο επόμενα.

Michael Maier’s 1618 Atalanta fugiens

Τα τέσσερα «εγγενή» χαρακτηριστικά

1. Correspondences, δηλαδή Αντιστοιχίες: Ολόκληρο το βασίλειο της φύσης συνδέεται με μια σειρά αντιστοιχιών ή αναλογιών. Ο σύνδεσμος φαίνεται συμβολικά μέσα από την αρχαία ιδέα του Μακρόκοσμου (σύμπαν) που αντανακλάται στο Μικρόκοσμο (ανθρώπινη ύπαρξη). Και ακόμα στο σύνδεσμο και στην αλληλεπίδραση που υπάρχει ανάμεσα στους επτά πλανήτες και τα επτά μέταλλα, τους πλανήτες και τα φυτά, τα φυτά και τα μέρη του ανθρώπινου σώματος.

2. Living Nature, δηλαδή Ζωντανή Φύση: Το σύμπαν ως μια σύνθετη, πλουραλιστική, ιεραρχική οντότητα που διατρέχεται από μια Ζωντανή Ενέργεια ή Θεία Ψυχή.

3. Imagination and Meditations, δηλαδή Φαντασία και Μεσολαβήσεις: Το όργανο της ψυχής, που μπορεί να δημιουργήσει μια σχέση (γνωστική και οραματισμού) με το Μεσόκοσμο (κόσμο ανεξάρτητο των ιεραρχιών και των πνευματικών μεσαζόντων που συνδέουν το Μακρόκοσμο με το Μικρόκοσμο). Η σχέση του εσωτεριστή είναι με μεσάζοντες (διαμεσολαβητές) παρά με τον Θεό. Μέσω της ενεργής φαντασίας γνωρίζει τα ενδιάμεσα μεταξύ της Φύσης και του πνευματικού πεδίου. Φαντασία και Διαλογισμός δημιουργούν πλούσιες εμβληματικές εικόνες, όπως αυτές της Αλχημείας, της Θεοσοφίας και της Κοσμολογίας.

4. The experience of Transmutation, δηλαδή η εμπειρία της Μεταστοιχείωσης:  Αλλαγή της ύπαρξης, ή η αλχημική αλλαγή της κατάστασης. Αλλαγή της ύπαρξης ως αποτέλεσμα της φωτισμένης Γνώσης (gnosis) βιωμένης μέσα από την ενεργή φαντασία και τον  αδιάρρηκτο δεσμό μεταξύ Μικρόκοσμου και Μακρόκοσμου. Στη Γνώση, η μεταστοιχείωση αντανακλά μια εσωτερική μεταμόρφωση που ονομάζουμε και  «δεύτερη γέννηση».

 

Τα δυο μη «εγγενή» χαρακτηριστικά

1. The practice of Concordance, ήτοι η Συνταύτιση Παραδόσεων: Από τον 15ο αιώνα και μετά, υπήρξε μια πνευματική τάση να δημιουργούνται δεσμοί μεταξύ των διαφόρων εσωτερικών παραδόσεων έχοντας την πεποίθηση την ύπαρξης μιας αδιάσπαστης αλυσίδας Γνώσης. Ο Goodrick-Clarke τονίζει τον ενθουσιασμό των εσωτεριστών της Αναγέννησης  να ανακαλύψουν ομοιότητες και αναλογίες μεταξύ Νεοπλατωνισμού, Ερμητισμού και Καμπάλα. Επικρατεί η αντίληψη ότι οι παραδόσεις ξεπήδησαν από μια και μόνο θεϊκή πηγή, μια πρώτη Αιώνια Φιλοσοφία. Αργότερα η Θεοσοφία επαναλαμβάνει το ίδιο σχέδιο της εξεύρεσης συνδέσεων μεταξύ παραδόσεων.

2. Transmission, ήτοι Μετάδοση: Η επικέντρωση στην ιδέα ότι η εσωτερική γνώση μπορεί να περάσει μόνο από Διδάσκαλο σε Μαθητή μέσα από ένα καθιερωμένο μυητικό μονοπάτι.

Όποια Παράδοση λοιπόν έχει τουλάχιστον τα πρώτα τέσσερα χαρακτηριστικά ανήκει κατά την ακαδημαϊκή έρευνα σε αυτό που ονομάζουμε Δυτικό Εσωτερισμό.

Musaeum_hermeticum-Emblem_A050

Μια Άλλη Ταξινόμηση

Ο Faivre ήταν ο πρώτος που θα καθορίσει το Δυτικό Εσωτερισμό ως πεδίο διεπιστημονικής ακαδημαϊκής μελέτης υποστηρίζοντας απόλυτα το διαχωρισμό  των ακαδημαϊκών μελετών από τις  υποκειμενικές αντιλήψεις, που μπορεί να είναι σεβαστές δεν παύουν όμως να παραμένουν υποκειμενικές.

Παρόλα αυτά ο Δυτικός Εσωτερισμός δεν παύει να είναι μια ασαφής  έννοια που αναφέρεται σε έναν όχι λιγότερο ασαφή τομέα  σπουδών. Δεν είναι θρησκεία, δεν είναι φιλοσοφία, και στην εποχή μας ακόμα δεν είναι καν ευρέως αποδεκτή ως επιστήμη.

Ο μαθητής και συνεργάτης του Faivre, Wouter J. Hanegraaff, που έχει σήμερα την έδρα της Ιστορίας της Ερμητικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, αναζητά τον Ερμητισμό μέσα στις γνώσεις που απορρίφθηκαν από τη θρησκεία, τη φιλοσοφία και τις επιστήμες.

Ταξινομώντας τες  θεωρεί το Δυτικό Εσωτερισμό ως μια ομπρέλα που περιλαμβάνει όλες τις παραδόσεις οι οποίες ξεκινούν από τη Νεοπλατωνική Εποχή και φτάνουν δια μέσου της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού μέχρι τις εσωτερικές παραδόσεις που προήλθαν μεταξύ άλλων από Χριστιανούς, Εβραίους και Μουσουλμάνους, το NewAge, και τις Παγανιστικές Αντιλήψεις. Στην κατηγοριοποίηση αυτή δεν περιλαμβάνει, παρόλο που πολλές φορές συναντιόνται και σχετίζονται, θρησκείες και παραδόσεις της Άπω και Μακρινής Ανατολής, όπως ο Βουδισμός, ο Ινδουϊσμός κλπ.

Έτσι, αν ο Faivre έδωσε έναν κανόνα για το τι είναι μέσα στο αντικείμενο έρευνας του Δυτικού Εσωτερισμού, ο Hanegraaff εστιάζει στο ίδιο το περιεχόμενο της έρευνας, δηλαδή τις πηγές και την εξέλιξη. Προτείνει λοιπόν και ταξινομεί προς μελέτη του Δυτικού Εσωτερισμού τρία διαδοχικά μοντέλα.

 

Αρποκράτης, παιδική μορφή του Ώρου γιού της Ίσιδας που προσκαλεί σε σιγή και περίσκεψη

Αρποκράτης, παιδική μορφή του Ώρου γιου της Ίσιδας που προσκαλεί σε σιγή και περίσκεψη

 

1. Early modern enchantment/ Πρώιμη σύγχρονη μαγεία

Το πρώτο μοντέλο παρακολουθεί μια «μαγική» κοσμοθεωρία με αρχαίες ρίζες που ήκμασε μέχρι τις αρχές της σύγχρονης περιόδου προ της έναρξης του Διαφωτισμού.

Οι Αντιστοιχίες του Faivre έλκουν την προέλευσή τους από τη θεωρία της Συμπάθειας του Πλωτίνου, την αναλογία ανάμεσα στο Μικρόκοσμο και το Μακρόκοσμο, την αλληλεπίδραση μεταξύ των μερών του Σύμπαντος που είναι ζωντανό Ον.

Ακολουθεί η χριστιανική θεοσοφία, ο  Παράκελσος και ο Γιάκομπ Μπαίμε, ο Φιτσίνο και η Ερμητική παράδοση της Αναγέννησης  και η μάχη των οπαδών της ζωντανής φύσης απέναντι στη μηχανιστική κοσμοθεωρία.

Ο αγαπημένος των πρώτων χριστιανών απολογητών Πλάτων υποχωρεί το μεσαίωνα από τους Αριστοτελικούς και το σχολαστικισμό.  Επανέρχεται κατά την Αναγέννηση με τους Νεοπλατωνικούς και τα Ερμητικά κείμενα, με τον  Πλατωνικό Οριενταλισμό που γίνεται ευρύτερα γνωστός ως  PriscaTheologia (Πρώιμη Θεολογία) και PhilosophiaPerennis (Αιώνια Φιλοσοφία ή Διηνεκής Φιλοσοφία).  Η μεν πρώτη, η  PriscaTheolοgia από το μαθητή του Πλήθωνα Γεμιστού, Φιτσίνο, προβάλει την Ερμητική Παράδοση.

Η δε δεύτερη, η PhilosophiaPerennis από τον Πίκο ντε λα Μιράντολα προσπαθεί να αλλάξει αυτή την άποψη προτείνοντας τη Χριστιανική Καμπάλα και τον προβεβλημένο ρόλο του Μωυσή.

Στην εποχή μας η FrancisYates και ο Faivre είναι τα πιο εμφανή παραδείγματα της προσέγγισης που εισάγει τον Eσωτερισμό  στο υπόδειγμα  μιας μαγεμένης κοσμοθέασης ακμάζουσας από την Αναγέννηση μέχρι το Διαφωτισμό. Μια σημαντική συνέπεια είναι ότι, εξ ορισμού, ο Eσωτερισμός πρέπει να είναι σε αντίθεση με το κοσμικό περιβάλλον και δεν μπορεί ποτέ να θεωρηθεί ως καίρια  διάσταση του σύγχρονου πολιτισμού και της κοινωνίας.

 

2. Μεταμοντέρνος Αποκρυφισμός / Postmodern Occult

Εδώ ακολουθεί το ευρύ φάσμα των «απόκρυφων» ρευμάτων, των οργανισμών και των οργανώσεων που προέκυψαν  μετά το Διαφωτισμό, από τον 18ο αιώνα έως σήμερα. Τα ρεύματα αυτά προέκυψαν μέσα από το μετασχηματισμό των προηγούμενων ιδεών και οπτικών υπό την επίδραση των νέων πολιτισμικών και πνευματικών εξελίξεων στην κοσμική κοινωνία, ως εναλλακτικές των παραδοσιακών θρησκειών και της ορθολογικής επιστήμης.

Έτσι γεννήθηκαν οι μυστικές εταιρίες και οργανώσεις όπως οι Ροδόσταυροι, οι Τέκτονες, ο Μαρτινισμός, η Θεοσοφική Εταιρία και ιδρυτές σχολών όπως ο Ουσπένσκι, ο Στάινερ, ο Γκουρτζίεφ που όλοι μαζί είναι αντικείμενο αυτού του κύκλου μελέτης. Είναι εμφανής δε η προσθήκη ή η έμφαση της κοινωνικής και πολιτικής διάστασης στη δράση πολλών εξ αυτών και όχι μόνο.

Κοινωνιολόγοι και ιστορικοί των θρησκειών αρχίζουν να βλέπουν τον αποκρυφισμό της συγκεκριμένης εποχής ως σημαντική εκδήλωση της νεωτερικότητας.

Τα πρωτοπόρα καλλιτεχνικά κινήματα του τέλους του 19ου αιώνα και του πρώτου μισού του 20ού, οι νέες επιστήμες όπως η Ψυχολογία, η Ψυχανάλυση και η Νέα Φυσική, με έναν περίεργο τρόπο συναντιόνται και αλληλοεπηρεάζονται δίνοντας νέα ώθηση και ορίζοντες στους αναζητητές του Δυτικού Εσωτερισμού.

 

 3.  Εσωτερικές Παραδόσεις / Inner Traditions

Το τρίτο μοντέλο της μελέτης ερευνά την αρχαία Εσωτερική Παράδοση των λαών και την επιβίωσή της μέχρι τις μέρες μας μέσα και από τις ανθρωπολογικές έρευνες, τις λαϊκές παραδόσεις και τους εθνικούς/ φυλετικούς μύθους. Ασχολείται με την παγκόσμια πνευματική διάσταση της πραγματικότητας, την παγκόσμια μυστική εσωτερική διάσταση της πραγματικότητας, σε αντίθεση με τους «εξωτερικούς» θρησκευτικούς θεσμούς και τα δογματικά συστήματα των καθιερωμένων θρησκειών.

Παραδόσεις που ερεύνησαν μεταξύ άλλων ο SirJamesFrazerμε το Χρυσό Κλώνο για τις εποχικές και τοτεμικές λατρείες και το θνήσκοντα ήρωα, ο Mircea Eliadeμε τις μελέτες του για το Ιερό και τον Μύθο,  ο HenryCorbinμε τις μελέτες του πάνω στην ισλαμική πνευματικότητα και την παράδοση των Σούφι κλπ.

 

Επισήμανση

Τέλος, μια επισήμανση που μας αφορά αφού είμαστε Έλληνες και μιλάμε ακόμη τη γλώσσα των προγόνων μας, όπως αυτή κατόρθωσε να φτάσει μέχρι τις μέρες μας.

Τα πάντα στις μελέτες του Δυτικού Εσωτερισμού ξεκινούν από την Ελληνιστική περίοδο και τους Νεοπλατωνιστές. Πολλοί (παραπάνω από αρκετοί) συμπατριώτες μας που αναζητούν, το κάνουν μελετώντας με το βλέμμα ενός Ευρωπαίου της Καρολίγγειας Ευρώπης. Γι’ αυτούς η Ελληνιστική Αίγυπτος ήταν Ανατολή.

Έτσι οι συμπατριώτες μας αυτοί αναζητούν το φως που έφτασε στους Δυτικούς σε αυτό που εμείς ονομάζουμε Ανατολή και φτάνουν μέχρι Ινδία και Θιβέτ μην μπορώντας να διανοηθούν πως εκείνο που αναζητούν μπορεί να είναι πολύ πιο κοντά τους. Ένα απλό παράδειγμα: για του Δυτικούς η επιστήμη της Αστρολογίας προήλθε από την Ανατολή. Για τους Άραβες από τη Δύση. Και οι δυο εννοούν τον Κλαύδιο Πτολεμαίο.

Τα υπόλοιπα σε μια επόμενη ευκαιρία…

 

Πηγές

Wouter J. Hanegraaff, Western Esotericism: A Guide for the Perplexed (Guides for the Perplexed), Bloomsbury Academic

Wouter J. Hanegraaff, Esotericism and the Academy: Rejected Knowledge in Western Culture, Cambridge University Press

Antoine Faivre, Access to Western Esotericism, State University of New York Press

http://sashachaitow.co.uk