Απρίλιος 2017


breton

Η ομάδα των υπερρεαλιστών σε φωτογραφία του 1933. Από αριστερά προς τα δεξιά: Τριστάν Τζαρά, Πολ Ελιάρ, Αντρέ Μπρετόν, Χανς Αρπ, Σαλβαντόρ Νταλί, Ιβ Τανγκί, Μαξ Ερνστ, Ρενέ Κρεβέλ και Μαν Ρέι

Ο υπερρεαλισμός και η ποιητική της ελευθερίας

Με επικεφαλής τον Αντρέ Μπρετόν, οι υπερρεαλιστές μετέτρεψαν το ελευθερία – ισότητα – αδελφότητα της Γαλλικής Επανάστασης στο δικό τους τρίπτυχο: ελευθερία – αγάπη – ποίηση

Του Αναστάση Βιστωνίτη

 

Διακόσιες χιλιάδες Παριζιάνοι τον Οκτώβριο του 1924 συνόδευσαν τον Ανατόλ Φρανς στην τελευταία του κατοικία. Ανάμεσά τους βρισκόταν και μια ομάδα ποιητών και ζωγράφων, ο στόχος της οποίας ωστόσο ήταν να διαπομπεύσει εκείνη τη δόξα της Γαλλίας καθώς αποχαιρετούσε αυτόν τον μάταιο κόσμο. Ηταν η ομάδα των υπερρεαλιστών που μοίραζε στο πλήθος ένα φυλλάδιο, ο τίτλος του οποίου και μόνο προδιέθετε για το περιεχόμενό του: Un cadavre (Ενα πτώμα). Ο επικεφαλής της ομάδας Αντρέ Μπρετόν μάλιστα ζητούσε την «άδεια» να ανοίξουν το φέρετρο και να χαστουκίσουν τον νεκρό. Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς θα δημοσίευε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού La Revolution Surrealiste (Η υπερρεαλιστική επανάσταση) το πρώτο μανιφέστο του υπερρεαλισμού που θα άλλαζε τον λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό χάρτη στη Γαλλία.
Ο όρος υπερρεαλισμός δεν ήταν καινούργιος. Τον είχε χρησιμοποιήσει το 1917 ο Απολινέρ, όταν χαρακτήριζε το θεατρικό του έργο Τα στήθη του Τειρεσία «υπερρεαλιστικό δράμα». Και πρόδρομος του υπερρεαλισμού ασφαλώς υπήρξε το βραχύβιο κίνημα του ντανταϊσμού που γεννήθηκε το 1916 στο καμπαρέ Voltaire της Ζυρίχης. Η διαφορά ήταν πως τώρα ο αντικομφορμισμός, η επαναστατικότητα και η αντίδραση στην κατεστημένη τέχνη των ντανταϊστών αποκτούσαν ευρύτερο περιεχόμενο καλύπτοντας ένα τεράστιο εκφραστικό πεδίο. Πέραν αυτού, δεν στόχευε να αλλάξει μόνο την τέχνη αλλά και την ίδια τη ζωή. Και στηριζόταν σε μια επαναστατική επιστήμη που θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τον κόσμο και τα ψυχικά φαινόμενα: στην ψυχανάλυση.
Από τα όνειρα στην ελευθερία
Οι υπερρεαλιστές δεν ενδιαφέρονταν για το ιατρικό μέρος της ψυχανάλυσης αλλά για το πολιτισμικό και το κοινωνικό που μέσω της ερμηνείας και της αξιοποίησης του κόσμου των ονείρων θα μας οδηγούσε στην ελευθερία. Στα όνειρα υπάρχουν όλα τα στοιχεία που είναι απαραίτητα ώστε να απαλλαγεί κανείς από τα δεσμά της αιτιότητας και να εκφραστεί. Η τέχνη έτσι θα αναδεικνυόταν ως ο σημαντικότερος δρόμος προς την ελευθερία. Και αυτό το αντικαρτεσιανό «μένος» μπορεί να εμφανιζόταν στη χώρα του Ντεκάρτ αλλά θα επηρέαζε και πολλές άλλες χώρες.
Αναδεικνύοντας την εικόνα ως τον βασικό ποιητικό πυρήνα και θεωρώντας ότι στο όνειρο βρίσκεται η αυθεντικότερη έκφρασή της ο υπερρεαλισμός άλλαξε το είδος και τη δομή των παραστάσεων. Ηταν επόμενο οι αλλαγές να παρουσιαστούν σε όλες τις τέχνες, κατ’ εξοχήν όμως στη ζωγραφική. Ανάμεσα στους ζωγράφους του κινήματος συναντούμε κάποιους από τους σημαντικότερους του 20ού αιώνα: τον Μαξ Ερνστ, τον Ρενέ Μαγκρίτ, τον Φρανσίς Πικαμπιά, τον Ιβ Τανγκί, τον Σαλβαντόρ Νταλί, τον Ζουάν Μιρό, τον Τζόρτζιο Ντε Κίρικο. Και στον κινηματογράφο έναν κορυφαίο σκηνοθέτη: τον Λουίς Μπουνιουέλ, ο «Ανδαλουσιανός σκύλος» του οποίου προκαλεί και σήμερα τον θαυμασμό μας παρά το γεγονός πως όταν γυρίστηκε τα τεχνικά μέσα ήταν ελάχιστα σε σύγκριση με τα σημερινά. Υπερρεαλιστής, ακόμη, υπήρξε κι ένας φωτογράφος πρώτης γραμμής: ο Μαν Ρέι. Και από τους ποιητές ξεχωρίζουν ο Πολ Ελιάρ, ο Ρενέ Σαρ, ο Λουί Αραγκόν.
Η αυτόματη γραφή που ευαγγελιζόταν ο Μπρετόν στο πρώτο μανιφέστο και η ανάδειξη του ονείρου ως πρωταρχικού στοιχείου της δημιουργίας δεν ήταν τα μόνα που συνεισέφερε ο υπερρεαλισμός στην τέχνη και τη λογοτεχνία. Πολύ γρήγορα οι εκπρόσωποί του προχώρησαν σε συστηματικότερη ανάλυση της περιοχής που ανοιγόταν από το κίνημά τους. Εφεραν ξανά στο προσκήνιο τους νεοπλατωνιστές και την ερμητική φιλοσοφία, την παραγνωρισμένη κουλτούρα του ύστερου Μεσαίωνα, τις χριστιανικές αιρέσεις, ό,τι υπήρξε επαναστατικό στην εποχή του και όσους η κατεστημένη κουλτούρα αλλά και γενικότερα η αστική κοινωνία είχε θέσει στο περιθώριο: Παυλικιανούς, Βογόμιλους, Γνωστικούς.
Αναρχούμενες ψυχές
Οι υπερρεαλιστές ήταν αναρχούμενες ψυχές. Επιθετικοί, αφοριστικοί, παθιασμένοι. Υπήρξαν άθεοι και ως υπερασπιστές των ονείρων, με επικεφαλής τον Μπρετόν, πίστευαν σε έναν νυχτερινό πολιτισμό, ενώ στο συμβολικό πεδίο θεωρούσαν όλη την τέχνη τοτεμική, υπό την έννοια ότι το οιοδήποτε υπερρεαλιστικό φετίχ περιείχε ένα μυστικό, δηλαδή απελευθερωτικό νόημα.
Στην αριστοτελική Ευρώπη της λογοκρατίας, της αιτιοκρατίας και των ταξινομήσεων εκείνοι οι νεορομαντικοί κατ’ ουσίαν αντιπαρέβαλαν την έξαρση και το πάθος. Γι’ αυτό και αντί για την Ποιητική του Αριστοτέλη προτιμούσαν το Περί ύψους του Λογγίνου. Το ύψος οδηγεί στο πάθος, πάθος δαιμονικό, γιατί η τέχνη, όπως τη γνωρίζαμε ως τότε, ήταν άχρηστη, κι επομένως ο καλλιτέχνης καταραμένος. Ο υπερρεαλιστής είναι καταραμένος, είναι καλλιτέχνης του άγχους (του φροϋδικού Angst), και άρα δεν πρέπει να διστάζει να υπογράψει συμβόλαιο με τους δαίμονες, αν θέλει να απαλλαγεί από τα δεσμά του υπερεγώ.
Το άγχος αυτό είναι αμλετικό. Ο καλλιτέχνης έναν τρόπο μόνο έχει για να το πολεμήσει: να αφοσιωθεί στο παιχνίδι αλλά με την προσήλωση και τη σοβαρότητα που παίζουν τα παιδιά. Και το παιχνίδι που κατ’ εξοχήν αντιπροσωπεύει τη μάχη εναντίον του άγχους είναι το σκάκι.
Ενα επαναστατικό κίνημα στην τέχνη δεν μπορεί να στερείται πολιτικής θεωρίας. Τη θεωρία αυτή την προμήθευε ο μαρξισμός, ο οποίος, κατά την ευφυή διατύπωση του Νικολάου Κάλας, αποτελεί, όπως και ο υπερρεαλισμός, μια μορφή μανιχαϊκής γνώσης. Αλλά οι υπερρεαλιστές δεν θα μπορούσαν να ανταποκριθούν στη σιδηρά πειθαρχία που επέβαλλαν τα κομμουνιστικά κόμματα της εποχής, αν ήθελαν να παραμείνουν υπερρεαλιστές. Για τούτο και το φλερτ του Μπρετόν και των φίλων του με το Κομμουνιστικό Κόμμα της Γαλλίας ήταν πρόσκαιρο και σύντομα τους διέγραψαν από το κόμμα. Κι όταν εκείνος, ο πάπας του υπερρεαλισμού, συναντήθηκε το 1938 με τον Τρότσκι στο Μεξικό αναζητώντας ένα επαναστατικό πολιτικό περιεχόμενο συμβατό με τις απόψεις του τα πράγματα είχαν αλλάξει. Εναν χρόνο αργότερα θα ξεσπούσε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος που έθετε άλλα διλήμματα.
Η ρήξη με τον Αραγκόν και τον Νταλί
Η ομάδα των υπερρεαλιστών δεν υπήρξε αρραγής. Η σοβαρότερη απώλεια ήταν η αποχώρηση του Αραγκόν, ο οποίος το 1935 συγκρούστηκε με τον Μπρετόν αρνούμενος να συνταχθεί με το Συνέδριο για την υπεράσπιση της κουλτούρας στο οποίο καταγγέλλονταν οι διώξεις των συγγραφέων στη Σοβιετική Ενωση. Σημαντική επίσης ήταν η «αποχώρηση» του Σαλβαντόρ Νταλί που είχε επηρεάσει τον Λόρκα, στην ποίηση του οποίου η επίδραση του υπερρεαλισμού είναι εμφανέστατη. Αλλά ο Νταλί έχοντας πρώτα γίνει διάσημος αποφάσισε να υποστηρίξει το φρανκικό καθεστώς. Αυτούς και όσους άλλους «παραστράτησαν» ο Μπρετόν τούς «αφόρισε». Οσον αφορά μάλιστα την παθολογική αγάπη του Νταλί για το χρήμα, τη σάρκαζε αναγραμματίζοντας, υπερρεαλιστικώς πως, το όνομά του από Salvador Dali σε Avida Dollars.
Υπερρεαλισμός και ποπ αρτ
Στη διάρκεια του πολέμου ο Μπρετόν αυτοεξορίστηκε στην Αμερική και εκεί προσπάθησε να κρατήσει ζωντανό το πνεύμα του υπερρεαλισμού. Τα πράγματα όμως δεν ήταν ίδια με τα όσα ίσχυαν στη Γαλλία. Ο υπερρεαλισμός προκάλεσε ασφαλώς το ενδιαφέρον των Αμερικανών ως πρωτοποριακό κίνημα αλλά έγινε δεκτός με επιφυλάξεις – στο θεωρητικό τουλάχιστον πεδίο. Η νέα Βαβυλώνα (δηλαδή η Νέα Υόρκη) εν τούτοις προσφερόταν ως πεδίο ζύμωσης.

Η επίδραση του υπερρεαλισμού, στα εικαστικά τουλάχιστον όπου κυριαρχούσε ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός, που τον προωθούσε ένας προικισμένος θεωρητικός, ο Κλέμεντ Γκρίνμπεργκ, με επίκεντρο το έργο του Τζάκσον Πόλοκ, θα ήταν εμφανέστατη στο έργο των καλλιτεχνών της ποπ αρτ: του Ράουσενμπεργκ (που στους πίνακές του διαπιστώνεται η επίδραση του Μαν Ρέι), του Λιχτενστάιν και του Τζάσπερ Τζονς. Κι εκείνος ο οποίος θα πρωτοστατούσε με τα θεωρητικά του κείμενα στην καθιέρωση της ποπ αρτ ήταν ένας Ελληνας: ο Νικόλαος Κάλας, ο οποίος στα «λαϊκά» σύμβολα αυτής της κατ’ εξοχήν αμερικανικής τέχνης είδε να αντανακλώνται τα υπερρεαλιστικά είδωλα του Μεσοπολέμου.

Οι υπερρεαλιστές κατά το ελευθερία – ισότητα – αδελφότητα της Γαλλικής Επανάστασης δημιούργησαν το δικό τους τρίπτυχο: ελευθερία – αγάπη – ποίηση. Ετσι το έργο και η ζωή του καθενός θα έπρεπε να εκφράζουν μια ποιητική της ελευθερίας. Την επίδρασή τους, μικρή ή μεγάλη, τη διακρίνει κανείς σχεδόν σε κάθε έκφραση της δυτικής πρωτοπορίας του Μεσοπολέμου – αλλά και αργότερα. Γι’ αυτό και με ελαφρά έκπληξη αλλά και ευχαρίστηση ο Λουίς Μπουνιουέλ γράφει στη θαυμάσια αυτοβιογραφία του Η τελευταία πνοή πως στις διαδηλώσεις του γαλλικού Μάη του 1968 οι νέοι που συμμετείχαν φώναζαν συνθήματα των υπερρεαλιστών, με κυριότερο εκείνο το περίφημο: Η φαντασία στην εξουσία.

 

Ο «παραδαρμένος» Νικόλαος Κάλας
Η συμβολή της ελληνικής ποίησης στο υπερρεαλιστικό κίνημα δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητη. Οι ποιητές που είτε ξεκίνησαν από τον υπερρεαλισμό είτε επηρεάστηκαν από αυτόν, όπως ο Ανδρέας Εμπειρίκος, ο Νίκος Γκάτσος, ο Νίκος Εγγονόπουλος, ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Μίλτος Σαχτούρης, ο Νάνος Βαλαωρίτης, ο Δ.Π. Παπαδίτσας και άλλοι, δεν είναι διόλου κατώτεροι των γάλλων υπερρεαλιστών, σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα θα λέγαμε πως είναι και καλύτεροι.
Η ελληνική παράδοση και η γλώσσα μας αποδείχτηκαν δεκτικές όσον αφορά την υπερρεαλιστική πρόκληση. Εικόνες που αλλού θα χαρακτηρίζονταν καθαρά υπερρεαλιστικές εδώ πολύ γρήγορα θεωρήθηκαν αυτονόητες, αφού θα μπορούσε κανείς να βρει αντίστοιχες ακόμη και στην αρχαία γραμματεία (λ.χ. ο Αισχύλος γράφει για «τα σαγόνια της φωτιάς»). Και αυτό παρά τους χλευασμούς με τους οποίους κάποιοι επιθεωρησιογράφοι υποδέχτηκαν τα πρώτα αμιγώς υπερρεαλιστικά βιβλία, όπως ηΥψικάμινος του Εμπειρίκου ή το Μη ομιλείτε εις τον οδηγόν του Εγγονόπουλου.
Εκείνος όμως που σε παγκόσμιο επίπεδο θα έπαιζε τον σημαντικότερο ρόλο στο υπερρεαλιστικό κίνημα είναι και ο λιγότερο γνωστός στη χώρα μας: ο Νικόλαος Κάλας. Εχουν περάσει είκοσι πέντε χρόνια από τον θάνατό του και όμως τα θεωρητικά του βιβλίαTransfigurations, Confound the Wise και Icons and Images of the Sixties παραμένουν αμετάφραστα στη γλώσσα μας, ενώ και το υπόλοιπο έργο του απασχολεί περισσότερους στο εξωτερικό από όσους εδώ. Και ας είναι ο μόνος Ελληνας που περιλαμβάνεται από τον Μπρετόν στον κατάλογο των υπερρεαλιστών σε ένα από τα μανιφέστα του. Κι ας ήταν από εκείνους που εκτιμούσε περισσότερο ο Μπρετόν, ας υπήρξε φίλος του Μάτα, του Μιρό, του Μαξ Ερνστ και του Τανγκί.
Λιγότερο γνωστό είναι πως μαζί με τη γυναίκα του Ελενα επιμελήθηκε τη συλλογή των έργων στο μουσείο της Πέγκυ Γκουγκενχάιμ στη Βενετία, πως έχει δημοσιεύσει κείμενα σε ορισμένα από τα σπουδαιότερα περιοδικά διεθνώς, σε προγράμματα σημαντικών εκθέσεων ζωγραφικής στη Νέα Υόρκη και το Παρίσι και πως ήταν φίλος του Μαρσέλ Ντισάν και του Ζαν Βαν Χάιγενουρτ, σωματοφύλακα του Τρότσκι και επιφανούς μαθηματικού. Φίλος επίσης της διάσημης ανθρωπολόγου Μάργκαρετ Μιντ με την οποία μάλιστα επιμελήθηκε την ανθολογία The Primitive Heritage όπου περιλαμβάνεται το – αμετάφραστο – δοκίμιό του The World as Stage.
Αμετάφραστη παραμένει και η ογκώδης αλλά ημιτελής μελέτη του για το έργο του Ιερώνυμου Μπος, μια αλχημιστική ερμηνεία του μεγάλου ζωγράφου που οι υπερρεαλιστές τον κατέτασσαν στους προγόνους τους μαζί με τον Λοτρεαμόν και τον Ρεμπό. Είχα την τιμή και τη χαρά να διαβάσω μεγάλο μέρος της που μου είχε εμπιστευθεί.
Τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον για το έργο αυτού του «παραδαρμένου», όπως χαρακτήριζε ο ίδιος τον εαυτό του, παρουσιάζεται αυξημένο στη χώρα μας, όμως πολλές πτυχές του παραμένουν άγνωστες.

 

http://www.tovima.gr/books-ideas/article/?aid=623341

Advertisements

Ο Φύλακας της πόλης

Από το Περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ- ΕΝ ΙΟΡΔΑΝΗ

Υπήρξε μια αρχαία εποχή όπου ο χώρος ήταν απέραντος , οι διαστάσεις του απροσδιόριστες και η δυνατότητα να δεχθεί βήματα θνητού αμφισβητήσιμη.

Συνήθως ένας οιωνός ή μια προφητεία οδηγούσε μια ομάδα ανθρώπων σε ένα ορισμένο σημείο του. Εκεί ακολουθώντας μια συγκεκριμένη δοκιμασία και τελετουργία έπρεπε να ορίσουν το τόπο που αφου τους δεχοταν θα του ανήκαν και από εκεί και πέρα θα τους ανήκε.

Γιατί επιπλεον εκείνη την μακρινή εποχή κανείς άνθρωπος δεν είχε υπόσταση μόνος του. Αποκτούσε υπόσταση και ύπαρξη σε σχέση μόνο με την πόλη και τους συμπολίτες του. Γι αυτό η εξορία ήταν βαρύτερη ακόμα και από την θανατική καταδίκη, γι αυτό και ο ιδιώτης, λέξη που σήμαινε αυτόν που δεν ασχολείται με τα κοινά σημαίνει σήμερα τον βλάκα.

Πως όμως θα με ρωτήσετε αποκτούσε αρχικά υπόσταση ο τόπος για να μπορέσει να τους δεχτεί και να του αφιερωθούν;

Όλοι οι σύντροφοι ενώνονταν σε έναν κυκλικό σπειροειδή χορό και στο κέντρο του λαβύρινθου, εκεί που μυστηριωδώς συνέβαινε η ρήξη των επιπέδων και η ιεροφάνεια, εκεί έχτιζαν τον ιερό βωμό της πόλης. Εκεί ήταν η εστία με το ιερό αρχέγονο πυρ, ο ομφαλός και ο αποκαλυμμένος άξονας του κόσμου που επέτρεπε την επικοινωνία των κοσμικών επιπέδων και των κόσμων. Γύρω από αυτόν ανέπτυσσαν σε μορφή ομόκεντρων κύκλων ή λαβύρινθου τα ανάκτορα, τα σπίτια και τα τείχη της καινούργιας πόλης.

Ο χρόνος  άρχιζε να μετρά για όλους από τη δημιουργία του ιερού κέντρου.

Τον μετρούσαν είτε με τη διαδοχή των ιερών βασιλέων τους είτε απαριθμώντας τις εποχές και τα χρόνια από την ίδρυση του βωμού που σήμαινε την ίδρυση της πόλης. Και αυτά τα δύο σύμβολα όπως μας λέει και ο Μιρτσέα Ελιάντε ταυτίζονταν με την έννοια ότι το κέντρο δεν ήταν σταθερό αλλά υπήρχε όπου ο ιερός βασιλιάς το επανεγκαθιστούσε  με τις ανάλογες καθαγιαστικές τελετές  που κατά μια εκδοχή επαναλάμβαναν τους  κοσμογονικούς μύθους.

Κάποτε υπήρξαν κάποιοι άλλοι άνθρωποι που όρισαν ίσως αυθαίρετα μια αρχή σε έναν χρονο που από τοτε μετρουν οριζοντας μαζι και αυτό που λεμε συνηθως ιστορία. Ήταν πρώτα ο λαός των Εβραίων και ακολούθησαν οι Χριστιανοί και οι Μουσουλμάνοι. Αυτοί θεώρησαν ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν μια Παρασκευή πριν από 6000 χρόνια, πάνω- κάτω.

Τα πάντα έπρεπε να προσαρμοστούν σε αυτή την γραμμική πορεία της επινόησης τους. Έτσι η ιερή ανάμνηση έχασε κάθε σημασία και προσαρμόστηκε στον εκκοσμικευμένο χρόνο. Σε αυτή την χρονική μεζούρα καταμέτρησης ηλιακών κύκλων. Και πάνω σε αυτή την μακρινή γραμμή με τον Αδάμ, τον Αβραάμ και τα υπόλοιπα σόγια , σαν σε οικογενειακό άλμπουμ φωτογραφιών, οι άρχοντες του κόσμου κόλλησαν φωτογραφίες γεγονότων και αναμνήσεων που τους εξυπηρετούσε να υπάρχουν. Και αυτό είναι που ονομάστηκε ιστορία.

Ιστορία που καταγράφει κατακτήσεις, αυτοκρατορίες που κυριαρχούν και καταποντίζονται, πολιτισμούς που λάμπουν και λησμονούνται όταν κάτι λαμπρότερο πάρει τη θέση του στην μακριά απαρίθμηση του ιστορικού γίγνεσθαι. Για κάθε αυτοκρατορία φτάνει κάποτε η στιγμή της κατάρρευσης.

guard

Κάποιο σημαδιακό γεγονός φανερώνει την επικείμενη καταστροφή σε όσους μπορούν να το δουν. Ποιο να ήταν άραγε αυτό που σηματοδότησε στην εποχή μας; Η πτώση του τοίχους του Βερολίνου,  η κατάρρευση της Lehman Brothers ή η αυτοκτονία ενός συνταξιούχου φαρμακοποιού στην πλατεία Συντάγματος το 2012 που κανείς πια δεν θυμάται;

Και πριν κάποιος κήνσορας κραυγάσει Delenda est είναι σίγουρο πως ένας καινούργιος αυτοκράτορας θα παίρνει πόζες στον καθρέφτη για τη φωτογραφία που θα υποδεικνύει τη συνέχεια της ιστορίας και του χρόνου των ανθρώπων.

Τι συμβαίνει όμως με τις αρχαίες πόλεις που οικοδομήθηκαν σε τόπο και χρόνο ιερό και επιμένουν και υπάρχουν ακόμα έστω και θαμμένες κάτω από τσιμέντα και πολυκατοικίες;

Χωρίς ιερό βασιλιά, χωρίς βωμό και φλόγα στο άφαντο πια ιερό κέντρο;

Ο μύθος λέει ότι τουλάχιστον ένα πρόσωπο σε κάθε αρχαία πόλη παραμένει πάντα παρών, Φύλακας και Παρατηρητής της εκκοσμικευμένης ασημαντότητας.

Ο ιερός χρόνος έχει σταματήσει και μαζί του στο ακίνητο παρών ο Φύλακας υπομονετικά παρακολουθεί. Πίσω από τα μέγαρα και τα οικοδομήματα που συναγείρονται και καταρρέουν, πίσω από τις δυναστείες που με λαμπρότητα εγκαθιδρύονται και πνίγονται θαμμένες στη σκόνη της λησμονιάς, ο Φύλακας φροντίζει και συντηρεί τη μνήμη και την ύπαρξη του ιερού κέντρου. Αυτού που στην πραγματικότητα είναι η ίδια η υπόσταση της αόρατης από τα μάτια των θνητών αλλά αιώνιας Πόλης. Της Ρώμης, της Ιερουσαλήμ, της Βαγδάτης και των Αθηνών.

Όλοι οι Φύλακες πάντα ασχολούνται με ένα επάγγελμα που τους δίνει την δυνατότητα να διαβιώνουν απαρατήρητοι ανακατεμένοι με ενεργούς ανθρώπους συμβάλλοντας στην διατήρηση μιας παράδοσης. Λένε πως ένας φύλακας κάποτε ήταν λιθοξόος και αγαλματοποιός, μερικούς αιώνες αργότερα χημικός και αλχημιστής, έμπορος στη βιομηχανική επανάσταση και από τον 20ο αιώνα και μετά παλαιοπώλης.

Κάθε δουλειά που επέλεγε του έδινε την δυνατότητα να συντηρεί μια κατοικία ή ένα εργαστήριο αρκετά μεγάλο ώστε να κρύβει την είσοδο στην υπόγεια πόλη. Εκεί μέσα στο δίκτυο των υπόγειων στοών ο προετοιμασμένος παρατηρητής μπορεί να δει ζωντανές σκηνές της αληθινής ιστορίας σε χρόνο παρόντα. Η θέαση, η εποπτεία  στην απόλυτη Μνήμη είναι το μαγικό μυστικό που καθαρίζει την εικόνα και υλοποιεί την ανάμνηση.

Όλοι οι φύλακες έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά.  Εμφανίζονται ως μεσήλικες στην αγορά κάποιο πρωινό και εντάσσονται αμέσως στον ρυθμό της πόλης. Η εικόνα τους είναι σε όλους οικεία αλλά κανείς δεν θυμάται ακριβώς πότε τους γνώρισε για πρώτη φορά. Έτσι κανείς δεν μπορεί να πει με ακρίβεια και πότε χάνονται, πότε έκλεισε αυτό το παλιατζίδικο στην γωνία της Ιπποκράτους  ή τι απέγινε ο πλανόδιος μπάρμπα Δημήτρης; Κανείς δεν θυμάται!

Μόνο κάποιο περίεργοι νεαροί παθιασμένοι με την τέχνη, τον έρωτα και το μυστήριο, παραδομένοι μέσα στα πάθη τους  ακούν κάποια στιγμή στα βάθη του ζαλισμένου από καπνό και αλκοόλ είναι τους τον ψίθυρο του άρρητου.

Προσπαθούν να εκφράσουν αυτό για το οποίο δεν υπάρχουν λέξεις με πράξεις υστερικής αυτοσχέδιας τελετουργίας.

«..που πέταξαν τα ρολόγια τους απ’ την ταράτσα για να ρίξουν ψήφο υπέρ της

Αιωνιότητας, έξω απ’ τον Χρόνο, και ξυπνητήρια έπεφταν

κάθε μέρα στα κεφάλια τους για την επόμενη δεκαετία..».

Κάπως έτσι τα έλεγε ο Γκίνσμπεργκ για  αυτούς τους λίγους, «τα καλύτερα μυαλά» της δικής του γενιάς, βυθισμένα στη Τζαζ, το Ζεν, τον Πλωτίνο, τον Πόου και τον Άγιο Ιωάννη τού Σταυρού  που  τελικά

 «τα παράτησαν και αναγκάστηκαν να ανοίξουν μαγαζιά με αντίκες

όπου ένιωθαν πως γερνούν και κλαίγανε,

που κάηκαν ζωντανοί με τα αθώα φανελένια τους κοστούμια

στη Λεωφόρο Μάντισον μέσα σε εκρήξεις μολυβένιας ποίησης

και τον φουλαριστό κρότο των μελαγχολικών ορδών της

μόδας …..».

Ο γέρο Φύλακας συνέχισε να παρατηρεί. Οι αρχαίες πεντατονικές κλίμακες αναγεννήθηκαν μέσα στη μουσική του 20ου αιώνα από μυαλά ανοιχτά που άκουσαν αυτό που αδυνατούσε να αντιληφθεί θνητό αυτί για αιώνες.

Πόσος καιρός είχε περάσει; Πότε άραγε οι άνθρωποι θα ακούσουν όλο ότι έχει ξεχαστεί; Πότε θα υπάρξει στόμα να εκφράσει το άρρητο;

Ο Φύλακας δεν βιάζεται.

Ο Χρόνος έχει υπομονή…

 

Who is Who

Ο Ιορδάνης Πουλκούρας είναι σύμβουλος έκδοσης του ΑΒΑΤΟΝ. Από τις εκδόσεις Αρχέτυπο κυκλοφορούν τα βιβλία του Ιεροδόμ: Από τον Μεσαιωνικό Τεκτονικό Μύθο στον Αρχαίο και Αποδεδεγμένο Σκωτικό Τύπο και Bleeding Angels: Η Απόκρυφη Παράδοση της Ευρώπης.

Από το Περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ- ΕΝ ΙΟΡΔΑΝΗ

Εδώ ειμί! (Hineni).

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΕΙΧΑ ΤΗΝ ΤΥΧΗ να έρθω δυο φορές κοντά στη σκέψη του καθηγητή Γιάννη Αντωνίου. Η μια, διαβάζοντας τη συνέντευξη που φιλοξένησε το τελευταίο τεύχος του ΑΒΑΤΟΝ και η άλλη όταν ευγενώς προσφερθείς μίλησε στην Αθήνα, σε μια συνάντηση του Κύκλου των Φίλων. Κράτησα έναν προβληματισμό του, που παρέθεσε και στις δυο περιπτώσεις:

«Μπορεί ένα δίκτυo να αναπτύξει αυτογενώς (από μόνο του) συναίσθημα και επίγνωση, χωρίς αυτά να τεθούν εξωγενώς από τον κατασκευαστή; Αν μπορεί, τότε συμπεραίνουμε ότι είμαστε εξελικτικό προϊόν της πολυπλοκότητας της ύλης. Ότι δηλαδή είμαστε γενετικά προγραμματισμένοι να αναπτύξουμε ένα δίκτυο χημικών αντιδράσεων που αποτελεί φορέα συνείδησης. Αν δεν μπορεί, τότε επειδή το δίκτυο χημικών επιδράσεων δεν επαρκεί, ο καθένας μας θα είναι συνδεδεμένος με κάποιο ευρύτερο πνευματικό διαδίκτυο από το οποίο λαμβάνει »εντολές»  ή »έμπνευση». Αυτό που ονομάζουμε ψυχή θα βρίσκεται στο πνευματικό διαδίκτυο».

Με άλλα λόγια, ένα δίκτυο μπορεί να αναπτύσσεται από μόνο του και όταν φτάσει στα όριά του, με ένα άλμα να περνά σε ένα νέο ανώτερο επίπεδο;  Ή τα όρια είναι αδιαπραγμάτευτα και μόνο με  μια παρέμβαση εκτός δικτύου μπορεί  να δοθεί  η δυνατότητα περαιτέρω εξέλιξης; Πράγμα που μας επαναφέρει σε έναν πανάρχαιο προβληματισμό: η δημιουργία είναι πλήρης και μπορεί να εξελίσσεται συνεχώς ή αυτό δεν μπορεί να γίνει χωρίς  μια «άνωθεν» ή «έξωθεν» παρέμβαση;

Creatore

Il Creatore dell’ Universo, του Candido Autero

 

Κι εδώ προέκυψε ένα ακόμα ερώτημα: αν κατασκευάσουμε ένα δίκτυο που μπορεί να αναπτύξει συνείδηση, τότε θα μπορέσουμε να κατασκευάσουμε ένα ρομπότ με συνείδηση; Και τότε, ποιος θα ευθύνεται για τις πράξεις τους; Τα ενσυνείδητα ρομπότ ή ο κατασκευαστής «θεός»;

 

ΣΗΜΕΡΑ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ να μεταδόσεις σε κάποιον, για παράδειγμα,  την εμπειρία της Βουδικής φώτισης. Στην περίπτωση αυτή όμως πρόκειται για μια τεχνητά εμφυτευμένη πληροφορία και όχι αληθινό βίωμα. Πού είναι το όριο του εμφυτευμένου και του αληθινού βιώματος και ποια η διαφορά για το υποκείμενο, άνθρωπο ή ρομπότ;

Ο προβληματισμός αυτός για το ρομπότ –αδιάφορο ακόμα για την κουβέντα μας αν είναι ενσυνείδητο ή ασυνείδητο– μου έφερε στο μυαλό το Γκόλεμ.

Όλοι βέβαια έχετε ακούσει ή διαβάσει το μεσαιωνικό θρύλο για το Γκόλεμ, το πλάσμα που δημιούργησε ο μεγάλος ραβίνος της Πράγας και του χάραξε στο μέτωπο τη λέξη που το έφερε στη ζωή. Μύθος που έδωσε έμπνευση για εκατοντάδες διηγήσεις, από τον Φρανκενστάιν μέχρι τον μαθητευόμενο μάγο του Ντίσνεϊ.

Η λέξη Γκόλεμ, που σημαίνει πρώτη ή αδιαμόρφωτη ύλη, αναφέρεται στη Βίβλο μόνο μια φορά. Συγκεκριμένα, στους Ψαλμούς του Δαυίδ (139:16) λέει: «Το αδιαμόρφωτο του σώματός μου είδαν τα μάτια σου· και μέσα στο βιβλίο σου όλα αυτά ήσαν γραμμένα, όπως και οι ημέρες κατά τις οποίες σχηματίζονταν, και ενώ τίποτε απ’ αυτά δεν υπήρχε». Η λέξη Γκόλεμ μεταφράστηκε «το αδιαμόρφωτο του σώματός μου».

Ποιος είναι το Γκόλεμ; Ο πρώτος Αδάμ, πριν αποκτήσει συνείδηση του εαυτού του. Τότε που τίποτα δεν υπήρχε αλλά, όπως λέει ο στίχος, όλες οι ημέρες, δηλαδή όλος ο χρόνος και το σύνολο της δημιουργίας ήταν μέσα στο βιβλίο του Δημιουργού, μέσα στη μεγάλη μνήμη.

Μπορούμε λοιπόν με αρκετή ελευθερία να θεωρήσουμε ότι η δημιουργία του Γκόλεμ αντιστοιχεί στη δημιουργία ενός προηγμένου ρομπότ, ενός πλάσματος χωρίς ψυχή.

Πότε είναι η στιγμή που ο άνθρωπος, το βιβλικό δημιούργημα, υψώνει το ανάστημά του και στέκεται ως ύπαρξη μπροστά στον Δημιουργό του;  Είναι οι ελάχιστες φορές, 4-5 όλες κι όλες, που κάποιος καλείται από τον ίδιο τον Θεό. Ο Αβραάμ, ο Ιακώβ, ο Μωυσής και ο Ησαΐας. Όλοι απαντούν με την ίδια λέξη, Hinani, που στα Ελληνικά μεταφράζεται, «εδώ ειμί», εδώ είμαι.

 

ΤΟ ΡΟΜΠΟΤ-ΓΚΟΛΕΜ ΕΙΝΑΙ πλέον ένα ον με πρόσωπο και βούληση, έτοιμο να απαντήσει και να συνομιλήσει με τον Δημιουργό  και το δηλώνει με το «εδώ ειμί».

Μια δύσκολη να αρθρωθεί λέξη από ον της δημιουργίας, που έχει τη ρίζα της στον πρώτο πατέρα, μέρη του οποίου είναι όλοι οι απόγονοι. Αυτόν που διάφοροι θεολόγοι ονόμασαν υποστατική αρχή της ανθρωπότητας, «αρχή» της ανθρώπινης φύσεως, πρωταρχικό οντολογικό κατηγόρημα του ανθρώπου. Τον Αδάμ.

Και εδώ υπάρχει κάτι ακόμα παράδοξο και ενδιαφέρον στο οποίο συναντιούνται τόσο οι φιλόσοφοι όσο και οι καμπαλιστές.

Η πρώτη φορά που υπήρξε αυτή η λέξη ως έννοια, δεν αρθρώθηκε, αλλά έδωσε το δικαίωμα να υπάρξουν όλοι οι επόμενοι σπουδαίοι, Μωυσής κλπ. Είναι η  στιγμή που  το «άψυχο» Γκόλεμ τολμά να κάνει την αδέξια κίνησή του για να αποκτήσει υπόσταση, να εξερευνήσει τα όρια του κόσμου του.

Πότε είναι αυτή η στιγμή;  Όταν ο Θεός στον Κήπο της Εδέμ καλεί τον Αδάμ με το όνομά  του, κι εκείνος δεν εμφανίζεται αμέσως. Ο Θεός ξανακαλεί τον Αδάμ που απαντάει ότι άκουσε τη φωνή καθώς περπατούσε στον Παράδεισο αλλά φοβήθηκε και κρύφτηκε γιατί ήταν γυμνός. Πλέον είχε αίσθηση της υπόστασής του, είχε περάσει από το «εμείς» στο «εγώ».

Ο Αδάμ δεν είναι πλέον «αδιαμόρφωτος» και δεν έχει πια σημασία αν τη συνείδηση ή τις εμπειρίες του τις είχε «τοποθετήσει» κάποιος μέσα του. Από τη στιγμή που αμφισβητεί, από τη στιγμή που τολμά να αναζητήσει τη δική του εμπειρία, εισέρχεται στη σφαίρα μιας άλλης, δικής του «πραγματικότητας».

Το «γιατί», η αμφισβήτηση και η περιέργεια, είναι τα υλικά που οδηγούν το Νάρκισσο στον καθρέφτη της υλικής δημιουργίας. Και αυτό το αυθάδικο «γιατί», είναι η αιώνια παρακίνηση για εξερεύνηση των ορίων, για γνώση – η αρχή κάθε φιλοσοφίας, τέχνης και επιστήμης. Και κάθε πτώσης επίσης, που θα ακολουθήσει άλλη ανάταση αναζωογονημένη από το επόμενο «γιατί».

Και είναι τα δικά του παιδιά, που όταν κληθούν θα απαντήσουν «εδώ είμαι!» –φράση που μας θύμισε ο Λέοναρντ Κοέν στο κύκνειο άσμα του, που κυκλοφόρησε δέκα μέρες πριν το θάνατό του, με τον περίεργο τίτλο You Want It Darker.

 «Αν είσαι ο dealer, είμαι έξω από το παιχνίδι

Αν είσαι ο θεραπευτής, αυτό σημαίνει ότι είμαι διαλυμένος και χωλός

 Αν δική σου είναι η δόξα τότε δική μου πρέπει να είναι η ντροπή,

Hineni, Εδώ είμαι,

είμαι έτοιμος Κύριέ μου».

 

ΘΑ ΑΝΑΡΩΤΗΘΕΙΤΕ είναι αυτό κάποια αλληγορία; Μα ένα δημιούργημα για να μπορεί να εξερευνήσει τα όριά του και να επινοήσει νέα ακόμα μεγαλύτερα, για να μιλήσει για βίωμα και συνείδηση, πρέπει να ζει μέσα στην αλληγορία και τις παραβολές.

Αν προγραμματιστεί να υπάρχει σε σαφώς καθορισμένα όρια και τα τηρεί απαραβίαστα, τότε ποτέ δεν θα μπορέσει να ξεπεράσει τη μοίρα ενός ρομπότ. Ή ενός Γκόλεμ, που τόσο εύκολα η ζωή του χάνεται στη λήθη.

Ό,τι δεν είναι μετρήσιμο με ζυγαριές και μεζούρες, όσα δεν περιλαμβάνει το αλισβερίσι της καθημερινότητας και τα χρηματιστήρια της θνητής μηδαμινότητας, αυτά υπάρχουν. Αυτά που καν δεν τα αναγνωρίζουμε ή συνήθως μας διαφεύγουν στην καθημερινότητά μας, είναι αυτά που περιέχουν τη δυνατότητα της εξέλιξης.

Αυτά συναπαρτίζουν το σύμπαν, τις μέρες και το χρόνο που είχαν γραφτεί στο βιβλίο του Δημιουργού πριν να υπάρξει το βλέμμα που θα τα παρατηρήσει. Μέσα σε αυτή την παραβολή μπορεί να παρακινήσει η συνείδηση. Μέσα από την αλληγορία μπορείς να απαντήσεις στην κλήση αν και όταν υπάρξει: Εδώ ειμί!

 

Who is Who

Ο Ιορδάνης Πουλκούρας είναι σύμβουλος έκδοσης του ΑΒΑΤΟΝ. Από τις εκδόσεις Αρχέτυπο κυκλοφορούν τα βιβλία του Ιεροδόμ: Από τον Μεσαιωνικό Τεκτονικό Μύθο στον Αρχαίο και Αποδεδεγμένο Σκωτικό Τύπο και Bleeding Angels: Η Απόκρυφη Παράδοση της Ευρώπης.

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

Κύκλος διαλέξεων: Τα μυστικά της αντιγήρανσης

«Ίδρυμα Θεοχαράκης», Βασ. Σοφίας 9 .

Όλοι μας αγωνιούμε για την επίδραση του χρόνου στη ζωή μας. Κι όμως οι σύγχρονες Βιοϊατρικές έρευνες έχουν αναδείξει πληθώρα παραγόντων που υπόσχονται την επιστροφή στη νεότητα. Μπορούμε να καθυστερήσουμε ή και να αναστρέψουμε τη γήρανση; Ο παρών κύκλος διαλέξεων θα εστιάσει στις πρόσφατες επιστημονικές ανακαλύψεις όπως η αθανασία των κυττάρων και η χρήση βλαστοκυττάρων, θα αναφερθεί σε παρεμβατικές μεθόδους καθώς και σε μια σειρά παραγόντων που σχετίζονται με τη διατροφή, την άσκηση, τη ψυχική υγεία και τον ευρύτερο τρόπο ζωής και θα δώσει έμφαση στην πρόσφατη χρήση εξατομικευμένων θεραπειών.

Δρ. Στάθης Γκόνος, Δ/ντης Ερευνών, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

 

Εναρκτήρια διάλεξη: Πέμπτη 20 Απριλίου 2017. ‘Ωρα έναρξης 6.00 μμ

(20 Απριλίου, 27 Απριλίου, 4 Μαΐου, 11 Μαΐου, 18 Μαΐου, 25 Μαΐου, ώρα 6-8 μμ)

«Ίδρυμα Θεοχαράκης», Βασ. Σοφίας 9 & Μέρλιν 1, Αθήνα,

 Tηλ.: 210 3611206.

http://thf.gr/class/%CF%83%CF%84%CE%AC%CE%B8%CE%B7%CF%82-%CE%B3%CE%BA%CF%8C%CE%BD%CE%BF%CF%82-%CF%84%CE%B1-%CE%BC%CF%85%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%B3%CE%AE%CF%81%CE%B1/?wcs_timestamp=1492711200

 

H Fayrouz (1935) η μεγαλύτερη Χριστιανή Λιβανέζα τραγουδίστρια σε έναν παραδοσιακό ύμνο της Μεγάλης Εβδομάδος, wa habibi («αγαπημένε μου»)

Από το https://thepoetsiloved.wordpress.com/

Η ημέρα της Λαμπρής

1.

Καθαρώτατον ήλιο επρομηνούσε
Της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι,
Σύγνεφο, καταχνιά, δεν απερνούσε
Τ’ ουρανού σε κανένα από τα μέρη∙
Και από ’κει κινημένο αργοφυσούσε
Τόσο γλυκό στο πρόσωπο τ’ αέρι,
Που λες και λέει μες στης καρδιάς τα φύλλα:
Γλυκειά η ζωή κι ο θάνατος μαυρίλα.

2.

Χριστός Ανέστη! Νέοι, γέροι και κόρες,
Όλοι, μικροί μεγάλοι, ετοιμαστήτε∙
Μέσα στες εκκλησίες τες δαφνοφόρες
Με το φως της χαράς συμμαζωχτήτε∙
Ανοίξτε αγκαλιές ειρηνοφόρες
Ομπροστά στους Αγίους και φιληθήτε∙
Φιληθήτε γλυκά χείλη με χείλη,
Πέστε: Χριστός Ανέστη, εχθροί και φίλοι.

Δάφνες εις κάθε πλάκα έχουν οι τάφοι.
Και βρέφη ωραία στην αγκαλιά οι μανάδες∙
Γλυκόφωνα κοιτώντας τες ζωγραφι-
σμένες εικόνες, ψάλλουνε οι ψαλτάδες∙
Λάμπει το ασήμι, λάμπει το χρυσάφι,
Από το φως που χύνουνε οι λαμπάδες∙
Κάθε πρόσωπο λάμπει απ’ τ’ αγιοκέρι,
Οπού κρατούνε οι Χριστιανοί στο χέρι.

XXII.

Βγαίνει, γιατί στα σωθικά του ανάφτει,
Και για πρώτο απαντά τον νεκροθάφτη.

XXIII.

Κανείς δεν του μιλεί, και δεν του δίνει
Το φιλί το γλυκό που φέρνει ειρήνη.

XXIV.

Πάντα χτυπάει, σαν νάλπιζε εκεί κάτω
Ν’ αγροικηθή στης κόλασης τον πάτο.

Σημείωση: Μέρος του αποσπάσματος εδημοσιεύτηκε το 1853 στο έργο του Γρασσέτη «Grammatica della lingua greca moderna seguita da un dialogo sopra la lingua e da un discorso sulla metrica». Αναδημοσιεύτηκε η πρώτη στροφή στην έκδ. Ρωσσολίμου και ολόκληρο αναδημοσιεύτηκε στην έκδ. Τερζάκη απ’ όπου το παίρνουμε.

Πηγή: Διονυσίου Σολωμού άπαντα τα ευρισκόμενα ελληνικά ποιήματα με τον διάλογον και τα προλεγόμενα του Ιακώβου Πολυλά (εκδόσεις Δαμιανού, Αθήναι (στο βιβλίο δεν αναφέρεται το έτος έκδοσης))

vintage-easter-3

Είθε η Ανάσταση να πραγματωθεί στις ψυχές μας.

Ευχές για υγεία και πολλές μικρές χαρές να φωτίζουν τη ζωή σας.

Επόμενη σελίδα: »