Κείμενα Φίλων


Στέφανος Ροζάνης. Η φιλοσοφία στη μετανεοτερική εποχή: Maurice Merleau-Ponty – Maurice Blanchot – Jacques Derrida.

Στο ΙΔΡΥΜΑ Β. & Μ. ΘΕΟΧΑΡΑΚΗ, Βασ.Σοφίας 9 & Μέρλιν

ΡΟΖΑΝ

Στη σειρά αυτή των διαλέξεων, με αφορμή το έργο των Γάλλων φιλοσόφων Maurice Merleau-Ponty, Maurice Blanchot και Jacques Derrida αναζητούνται οι ιδέες της μετανεοτερικής εποχής μας ως αντικείμενο μιας φιλοσοφικής ενατένισης στο επίπεδο εκείνο, όπου συγκροτούνται ως έννοιες της πολιτισμικής ιστορίας.

  • ΙΔΡΥΜΑ Β. & Μ. ΘΕΟΧΑΡΑΚΗ, Βασ.Σοφίας 9 & Μέρλιν

Κάθε Δευτέρα, 18.00-20.00

(2, 9, 16, 23, 30 Οκτωβρίου 2017
6, 13, 20, 27 Νοεμβρίου 2017
4 Δεκεμβρίου 2017)

 

Advertisements

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΣΤΙΣ ΠΟΛΕΜΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ

~  Στυλιανός Γ. Αναγνωστάκης

Στην Άπω Ανατολή οτιδήποτε έχει μία βαθιά σχέση με το συμβολισμό. Αρχαίες παραδόσεις και έθιμα εξακολουθούν να συνυπάρχουν με την πιο προηγμένη τεχνολογική πρόοδο και τον εκσυγχρονισμό. Ακόμη και σε αυτές τις σύγχρονες ημέρες, όταν ο άνθρωπος αποφασίσει να κατευθυνθεί προς τον εσωτερισμό, επιβιώνει ένα ανεπηρέαστος κόσμος, όπου οι πιο ευγενείς και ιπποτικές αρετές εξακολουθούν να εμπνέουν : είναι το BUDO.

sa

 

BUDO σημαίνει «ο δρόμος της ειρήνης μέσω της πρακτικής των πολεμικών τεχνών». Η λέξη προέρχεται από το “BUSHI” (αναφέρεται στον ευγενή, τον ιππότη, τον προστάτη και φύλακα της Καθεστηκυίας Τάξης, τον εγγυητή της δικαιοσύνης και κάτοχο των υψηλότερων ιδανικών και της ηθικής. Αυτός είναι ο κάτοχος του Ναού) και “DO” (που υποδηλώνει το δρόμο, την αναζήτηση της πνευματικότητας).

To BUDO, λοιπόν, είναι ο δρόμος που ακολουθείται από τον ιππότη, ως τον άνθρωπο που ενσαρκώνει τις ευγενέστερες αρετές και τις εφαρμόζει στην υπηρεσία της κοινωνίας. Το συγκεκριμένο θέμα είναι εκτεταμένο και θα απαιτούσε ένα μεγάλο δοκίμιο για να αναλυθεί προσεκτικά, έτσι, θα προσπαθήσω να περιγράψω στη συμβολική γλώσσα τους τρεις πτυχές της μύησης στο BUDO:

  1. To DOJO (Ο τόπος όπου ο Δρόμος ασκείται )
  2. Το DOGI (Η ενδυμασία – στολή του Δρόμου)
  3. Το REIGI (Η Τελετή ή το Τυπικό)

Το dojo είναι συμβολικά προσανατολισμένο κατά τρόπο που η Γη, ο Άνθρωπος και το Σύμπαν μπορούν αρμονικά να ολοκληρωθούν. Στον εσωτερικό του χώρο υπάρχουν συγκεκριμένες περιοχές που συμβολικά συνδέονται με ειδικές ενέργειες, οντότητες και αριθμούς. Στο μέσο της βορεινής πλευράς υπάρχει η SHINZA, που κυριολεκτικά σημαίνει «τόπος που κατοικεί ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ» ή με διαφορετικά λόγια είναι « Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΤΩΝ ΘΕΩΝ». Στην περιοχή αυτή υπάρχει ένας βωμός (Tokonoma), πάνω από τον οποίο έχει αναρτηθεί μία ιερή καλλιγραφία και όπου σπαθιά (Katana) και άλλα ιερά αντικείμενα που χρησιμοποιούνται στις τελετές έχουν τοποθετηθεί. Η Shinza πρέπει να γίνεται βαθιά σεβαστή από τους μυημένους, διότι πνευματικά αντιπροσωπεύει την ύπαρξη του Αρχικού Πνεύματος : είναι το “Sanctum Sanctorum – Τα Άγια των Αγίων” του dojo. Η Shinza είναι ο τόπος όπου οι λεπτές ενέργειες που απορρέουν από την Αρχική Πηγή – Καρδιά/Πνεύμα, επικοινωνούν με την Ανεξάρτητη Καρδιά/Πνεύμα του κάθε εκπαιδευόμενου. Αυτή η ροή ενεργειών σχηματίζει τον “Εγγρηγορώς” του Budo. Η Shinza είναι το Αντι – Χάος, επειδή αντιπροσωπεύει την Κοσμική Τάξη που προήλθε από το Δημιουργό.

Στα δεξιά της Shinza είναι η Κamiza, που κυριολεκτικά σημαίνει «ο Τόπος που διαμένουν τα πνεύματα της Φωτιάς και του Νερού». Η Kamiza συμβολίζει τα στοιχεία της Φύσης: Στην Ανατολική παράδοση το στοιχείο της Φωτιάς – Δημιουργίας τοποθετείται προς το Νότο και σχετίζεται με το καλοκαίρι ; το στοιχείο του Μετάλλου – Διαίσθησης τοποθετείται προς τα Δυτικά και σχετίζεται με την άνοιξη; το στοιχείο του Νερού – Σοφίας τοποθετείται προς τα Βόρεια και σχετίζεται με το χειμώνα; το στοιχείο του Ξύλου – Φαντασίας τοποθετείται προς τα Ανατολικά και σχετίζεται με το φθινόπωρο ; η Γη – Θέληση είναι τοποθετημένη στο κέντρο. Η Kamiza επιπλέον της μυθικής ένωσης της φωτιάς, του ύδατος και των άλλων στοιχείων, αντιπροσωπεύει και την ανάμειξη του αρσενικού – θηλυκού, της αγάπης και του πνεύματος. Στα αριστερά της Shinza είναι η Shimoza, ο τόπος όπου σώζονται τα πνεύματα των προγόνων. Συμβολίζει τη δύναμη του παρελθόντος, τη βασική εμπειρία της εξέλιξης όλων των ανθρώπων, των ζώων και των φυτών. Η ένωση των τριών Shinza-Kamiza-Shimoza είναι μία Τριάδα, που θα πρέπει να συγκρίνεται με εκείνη της καθολικής απόκρυφης επιστήμης.

Στα νότια, υπάρχει η Hikae Seki, που κυριολεκτικά σημαίνει «τόπος όπου κρατούνται οι σημειώσεις» : αυτό είναι το μέρος που προορίζεται για τους μαθητευόμενους, τους νέους προς μαθητεία και τους αρχάριους, όσοι επιθυμούν να μυηθούν στις πολεμικές τέχνες. Στη συμβολική του έννοια, το μέρος αυτό συνδέεται με τη Θηλυκή Υπόσταση, τον Δέκτη των διδασκαλιών του Διδασκάλου προς τους μαθητές, σε αντίθεση με τη Βορεινή πλευρά, μπροστά από τη Shinza, όπου κάθεται ο Διδάσκαλος και αντιπροσωπεύει την Αρσενική Υπόσταση, ή την Εκπομπή των διδασκαλιών του προς τους μαθητευόμενους. Μια κεντρική γραμμή κόβει συμβολικά το dojo σε δύο μέρη, δεξιά και αριστερά, ανατολικά και δυτικά. Ονομάζεται Seitchu Sen. Η οριζόντια γραμμή αντιπροσωπεύει τον άξονα του ορατού κόσμου, το επίπεδο της εκδήλωσης της ανθρωπότητας στη γη. Είναι το σύμβολο της αλληλεπίδρασης μεταξύ ουρανού και γης. Στα δεξιά της γραμμής αυτής κάθονται οι πιο έμπειροι μαθητές, ενώ στα αριστερά κάθονται οι λιγότερο έμπειροι μαθητές, ή οι αρχάριοι. Παραδοσιακά το dojo είναι χώρος που δεν θερμαίνεται, με σκοπό οι μαθητές να αντιλαμβάνονται τις κλιματικές μεταβολές και τα αρώματα των εναλλαγών των εποχών. Το dojo είναι ευλογημένο από τον καθαρμό (misogi) και από τον εξορκισμό (harai) ιεροτελεστιών, προκειμένου να καλεστούν τα ευεργετικά πνεύματα (kami) και να διώξουν τις εχθρικές οντότητες. Ένα τελετουργικά αφιερωμένο dojo είναι ένα προστατευόμενο μέρος , με το δικό του Πνεύμα, ένα μέρος όπου η πρακτική εξάσκηση μπορεί να είναι ασφαλής, μακριά από αδιάκριτα βλέμματα, δυσμενείς επιδράσεις από τον αμύητο κόσμο, όπου Θείες εκπορεύσεις, κατά μία έννοια, το προστατεύουν από τον αόρατο και κακό κόσμο. Το dojo είναι μία άγια περίφραξη, ένας μαγικός προστατευτικός κύκλος, όπου επιτρέπει τους πνευματικούς ανθρώπους – μαθητές να συνεχίσουν την προσωπική τους έρευνα και ανάπτυξη μέσω της εξάσκησης των πολεμικών τεχνών.

Ο αλτρουισμός, ή ο σεβασμός προς τους άλλους και η ευγνωμοσύνη προς το δάσκαλο, θα πρέπει να βασιλεύον εντός του χώρου του dojo. Αυτά τα συναισθήματα, της ευγνωμοσύνης και του σεβασμού, τα οποία ονομάζονται kansa, πρέπει να εκφράζονται και σε όλους όσους ασκούν μαχητικές τέχνες. Οι νεοεισερχόμενοι (deshi) ακούν το Δάσκαλο μέσα στη σιωπή και είναι δεκτικοί στις διδασκαλίες του. Ο ίδιος πρέπει να είναι όσο πιο μεταδοτικός γίνεται, να ανοίξει την καρδιά του με χαρά και συμπόνοια και να δώσει διδασκαλία δίχως να έχει την προσμονή να πάρει πίσω. Ο μοναδικός εχθρός του Δασκάλου που πρέπει να σκοτώσει είναι ο εγωισμός του, ένα συναίσθημα που χωρίζει έναν αληθινό από ένα τρομακτικό δαίμονα. Μόνο αυτός που μπορεί να δώσει μπορεί και να λάβει : αυτό είναι που διακρίνει ένα αληθινό Δάσκαλο της Τέχνης (Master).

Η λέξη dogi αποτελείται από τη λέξη DO, που σημαίνει «δρόμος – τρόπος» και από τη λέξη GI, το οποίο σημαίνει «φόρεμα» ή «ομοιόμορφο». Είναι, λοιπόν, η στολή απαραίτητη για την πρακτική εφαρμογή του Δρόμου (BUDO). Αποτελείται από το keikogi (παντελόνι και σακάκι με λευκή απόχρωση), obi – τη λευκή ή μαύρη ζώνη και τη hakama (παραδοσιακή ιαπωνική παντελόνα με επτά πτυχώσεις που μπαίνει πάνω από το λευκό παντελόνι σε μπλε, μαύρη και λευκή απόχρωση). Πριν να φορέσουν το dogi οι ασκούμενοι, είναι υποχρεωμένοι να αφαιρέσουν τα ρούχα τους μέσα στην σιωπή. Συμβολικά, σημαίνει, ότι εισερχόμενοι για εξάσκηση πρέπει να έχουμε απαλλαγεί από οποιαδήποτε αρνητικές πτυχές και επιρροές του βέβηλου κόσμου. Έτσι, αλλάζοντας και φορώντας τη στολή εξάσκησης για την πρακτική του Δρόμου (Budo), με τη σωστή συμπεριφορά – εκείνη τη σιωπής, ψάχνουμε για τυχόν ιδιότητες που μπορεί να λείπουν.

Η Keikogi είναι λευκή, συμβολίζει την ακεραιότητα, την ειλικρίνεια και την ηθική. Το λευκό αντιπροσωπεύει επίσης το Φως, τη Γνώση, την Ευκρίνεια και την Παρθενία. Στην φύση, σχετίζεται με την ηλιακή ακτινοβολία, η οποία μπορεί να διαχωριστεί στα χρώματα μέσα από το Πρίσμα. Το λευκό είναι το χρώμα της προέλευσης. Εξισορροπώντας τις τρεις όψεις του ανθρώπινου πρίσματος (το πνευματικό, το οποίο οδηγεί στην Αλήθεια, το συναισθηματικό το οποίο οδηγεί στην Αγάπη και το φυσικό το οποίο οδηγεί στην Σοφία), είναι πιθανόν να εμφανιστούν τα χρώματα ή αρετές που περιλαμβάνονται στο λευκό φως.

Το σακάκι της στολής πρέπει να φοριέται φορώντας πρώτα το δεξιό μανίκι. Η σωστή διαδικασία είναι επίσης η ίδια και για το παντελόνι και τη hakama, βάζοντας το δεξιό πόδι πρώτα. Η δεξιά πλευρά υποδεικνύει τη δικαιοσύνη, την ειλικρίνεια και το λόγο. (Η ηθική ευθύτητα αναφέρεται στην πραγματικότητα, σε καλούς ανθρώπους). Αντιθέτως η αριστερή πλευρά είναι συνδεδεμένη με τη διαίσθηση, την αγάπη και την ευαισθησία, αλλά ακόμη και με το σκοτάδι την ανειλικρίνεια και την υποκρισία (ένας κακός άνθρωπος συχνά λέγεται και «σκοτεινός» άνθρωπος).

Η ζώνη (obi) δένεται γύρω από την περιοχή της κοιλιάς δεξιόστροφα ή από αριστερά προς τα δεξιά. Θα πρέπει να τονιστεί ότι οι δεξιόστροφες κινήσεις χρησιμοποιούνται στα τυπικά της φυσικής μαγείας, τη στιγμή που οι ανάποδες κινήσεις (αριστερόστροφες) χρησιμοποιούνται από τη μαύρη μαγεία. Η κίνηση της περιτύλιξης της ζώνης αναμειγνύει τις ηλιακές και σεληνιακές όψεις του ατόμου. Η ζώνη επίσης υποδηλώνει το κέντρο (hara), το οποίο είναι δύο εκατοστά κάτω από τον αφαλό, εκεί όπου τοποθετείται το τσάκρα της πηγής του Αγίου Φωτός (seika tanden). Ο κόμπος της ζώνης είναι ένας αληθινός κόμπος αγάπης και συμβολίζει ένα οριζόντιο “8”,(∞), το σύμβολο του απείρου. Το σύμβολο αυτό αντιπροσωπεύει την εξέλιξη των ανθρώπων και της ανανέωσης των ενεργειών, οι οποίες κινούνται σε όλες τις κατευθύνσεις, την αέναη περιπλάνηση του ανθρώπινου Πνεύματος το οποίο ψάχνει για την αλχημική ένωση με την παγκόσμια Ψυχή. Ο κόμπος επίσης ίσταται ως παθητικός δέκτης μπροστά στη δημιουργική δραστηριότητα του Θείου.

Η Hakama είναι η παραδοσιακή ενδυμασία. Είναι το πρώτο διακριτικό σήμα να είσαι μέλος της Bushi (ιπποτικής) κατηγορίας. Μπορεί να φορεθεί από το βαθμό του shodan και μετά (μαύρη ζώνη). Την ίδια στιγμή, εκείνος που επιτρέπεται να φορά τη hakama είναι επιφορτισμένος με μεγάλες ευθύνες και καθήκοντα. Πρώτα από όλα αυτά είναι : Αγάπη, Πίστη, Θάρρος, Σεβασμός, Δικαιοσύνη, Συμπόνοια και Ειλικρίνεια. Αυτές είναι οι επτά αρετές που διακρίνουν τον αληθινό ιππότη. Στις υψηλότερες βαθμίδες από το 6ο dan και μετά, εφόσον έχει απονεμηθεί ο τίτλος του Shihan (που σημαίνει “πρόσωπο προς μίμηση”), δύναται να φοράει λευκή hakama – που συμβολίζει ότι ο συγκεκριμένος έχει αποκτήσει πλήρη ακεραιότητα. Ο κόμπος του δεσίματος της hakama έχει το σχήμα του σταυρού – σύμβολο της δραστηριότητας και της σκληρής μελέτης. Είναι η ένωση της οριζοντιότητας με την καθετότητα, του παθητικού με το ενεργητικό, του αρσενικού με το θηλυκό στοιχείο. Είναι το σύμβολο της ενοποιήσεως των αντιθέτων. Αυτός ο σταυρός κόμπος είναι μπροστά από την περιοχή της seika tanden – το τσάκρα που όπως προείπαμε είναι η πηγή του Αγίου Φωτός.

Η τελετή ή ιεροτελεστία (reigi) περιλαμβάνει όλες τις στάσεις, συμπεριφορές και χαιρετισμούς που ασκούνται στο dojo. Η τελετουργία είναι η πιο σημαντική πτυχή των μυητικών σχολείων, όπως και εκείνο της άσκησης μίας μαχητικής τέχνης. Όπως προαναφέρθηκε, το dojo είναι ο χώρος που συγκεντρώνει – συμπυκνώνει όλα εκείνα τα στοιχεία για κάποιον που ενδιαφέρεται για τον Δρόμο, αλλά αυτή η συγκέντρωση – συμπύκνωση θα ήταν άχρηστη αν δεν προστατεύονταν και χορηγούνταν από μία παραδοσιακή τελετουργία, που έχει ως στόχο να κάνει τις ηθικές αξίες να επιβιώσουν και να εφαρμοστούν. Οι τελετουργίες είναι διαφορετικές σε σχέση με το κάθε επίπεδο των εργασιών και της εκπαίδευσης του καθενός ασκούμενου και θα πρέπει να γίνονται σεβαστές και να πραγματοποιούνται με μεγάλη σχολαστικότητα.

Κάθε παραδοσιακή πολεμική τέχνη έχει τη δική της συγκεκριμένη εθιμοτυπία, αλλά υπάρχουν κάποια κοινά σημεία που είναι άξια αναφοράς : Υπόκλιση από όρθια στάση (ritsurei), ή καθιστός στα γόνατα (zarei) μέσα στο dojo, μαζί με τους συνασκούμενους και με τα όπλα του. Όταν ο ασκούμενος εισέρχεται στο dojo και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή που είναι αφιερωμένη για την εξάσκησή του, πρέπει πάντα να εισέρχεται με το δεξί του πόδι. Επιπρόσθετα, στην προηγηθείσα εξήγηση για τη σημασία της δεξιάς πλευράς, πρέπει να προστεθεί ότι η προώθηση με το δεξιό πόδι σηματοδοτεί μία εθελοντική πράξη που είναι εμπνευσμένη από τα ευγενή συναισθήματα που δίνουν έμφαση σε αρετές όπως η πίστη, το κουράγιο, η δικαιοσύνη και η ακεραιότητα.

Το να καθίσει κάποιος παραδοσιακά σε στάση seiza, πρώτα πρέπει να γονατίσει με το αριστερό γόνατο και συμβολίζει την πρόθεσή του να θυσιάσει τις ιδιότητες που σχετίζονται με τον υλικό κόσμο και να παραιτηθεί από όλες τις αρνητικές επιρροές.

Ένα άλλο κοινό σημείο σε όλα τα BUDO είναι η απόσταση, ή maai. Αυτή η λέξη αποτελείται από το MAA, το οποίο σημαίνει “χωροχρόνος” και το “AI” που σημαίνει αρμονία. Αντιπροσωπεύει το απαραίτητο ιδανικό διάστημα για να επιτύχει ο ασκούμενος την αρμονία μαζί με έναν άλλο συνασκούμενό του. Είναι το υπέρτατο μέρος, εκεί όπου οι συγκρούσεις μεταξύ τους μπορεί με ευκολία να επιλυθούν, σεβόμενοι την Θεία Τάξη.

Όσο πιο έμπειρος είναι ο ασκούμενος, τόσο μεγαλύτερη είναι και η απόσταση, επειδή ο έμπειρος μπορεί να γεφυρώσει την απόσταση με την πνευματική του αστραπή (κεραυνοβόλα αντίδραση) και είναι για αυτό το λόγο σε άμεση επαφή χωρίς συγκρούσεις που του είναι άχρηστες. Ο δυναμικός «εχθρός» – αντίπαλος, θα ακτινοβολείται από μία δίνη αγάπης και συμπόνοιας που θα τον μεταμορφώσει σε ένα καλύτερο ον, ούτως ώστε να τον βοηθήσει να αναπτυχθεί σε μία κοινωνία όπου βασίζεται στην ανοχή και τη συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων.

Μία αληθινή τελετουργία δεν μπορεί να διατηρηθεί αν δεν βασίζεται σε ένα κλίμα αμοιβαίας διάθεσης και εμπιστοσύνης. Ένα ιδανικό περιβάλλον επιτρέπει την ανάπτυξη μίας αμοιβαίας ειλικρίνειας αλλά και στην ανάπτυξη επιπλέον ενστικτωδών και αντιλήψεων (haragei), οι οποίες σχετίζονται και με άλλες μεταφυσικές σχολές. Χάρη σε αυτές τις δυνάμεις, τις προθέσεις, τα συναισθήματα, τις σκέψεις και κυρίως την ίδια την ύπαρξη του συνασκούμενου, μπορεί να γίνει κατανοητή και, τελικώς, να ολοκληρωθεί σε μία συμφωνία – η οποία είναι η αντανάκλαση της παγκόσμιας αρμονίας του σύμπαντος στη γη.

Από το http://www.tokaido.gr/2017/10/blog-post.html?m=1

Οδός Δελφών του Γιώργου Σαράτση

Μα δεν ήταν ύπνος αυτός. Ήταν μια κακή νάρκη, ένα λάφιασμα.
Μ. Καραγάτσης, Η μεγάλη χίμαιρα

Νέφη βαριά ―
Βρέχει μια μπόρα σύντομη
Τη μέρα κλείνεται η ζωή σε τέσσερις τοίχους
κι η μοναξιά θυμίζει φθινόπωρο
γενέθλιος εποχή των Ελλήνων

Βγαίνω
μήπως χωρέσω κάπου αλλού ―
Μέσα μου το απροσδιόριστο
μιας άλογης πίστης

Θυμάμαι τον ήλιο να δύει
πίσω απ’ τις φυλλωσιές
ή λίγο αργότερα βόλτα με δανεικό ποδήλατο
στους δρόμους

[ίσως καρδιά σημαίνει απώλεια
σημαίνει και απουσία]

 

Rue Delphon

Mais il ne dormait pas. C’était une mauvaise mine, un coup de fouet.
M. Karagatsis, La grande chimère

Nuageux lourd ―
Il pleut un peu
Le jour est la vie sur quatre murs
et la solitude ressemble à l’automne
anniversaire des Grecs

Je sors
Je pourrais peut-être appartenir à une autre partie ―
À l’intérieur de moi, l’indéfini
d’une croyance lâche

Je me souviens du coucher du soleil
derrière le feuillage
ou peu de temps après une balade à vélo
dans les rues

[peut-être le coeur signifie perte
et absence aussi]*

Δυο αποσπάσματα από την ποίηση ενός καλού φίλου

ga

Ερμητισμός

Λένε πως

Βρίσκεις τ΄ όνειρο

Το ποθείς

Το κυνηγάς

Και θα το αποκτήσεις

Τ’ όνειρο θα ρθει

Λάθος

Πρώτα πρέπει

να σε κυνηγήσει τ’ όνειρο

Δώσε για να πάρεις λένε

Θρησκείες και σοφοί τραπεζίτες

Λάθος

Στην αληθινή αγάπη μόνο δίνεις

Μόνο

——-

Ταξίδι στο κέντρο της γης

Ταξίδι στο κέντρο της ψυχής

Βαρκάδα από τη μια όχθη στην άλλη

Προσδεθείτε και απολαύστε το ταξίδι

Εισιτήριο τιμάται δυο χρυσά νομίσματα

Πάνω στα μάτια σας παρακαλώ

Πρώτη Προσέγγιση, Γιώργος Ανδρεάνος, Εκδόσεις Παρουσία

I did my best
it wasn’t much
I couldn’t feel
so I learned to touch
I’ve told the truth
I didn’t come to fool you
And even though
it all went wrong
I’ll stand before
the Lord of Song
with nothing on my tongue
but Hallelujah

Ο Νέος Θαυμαστός Χάρτης του Εγκεφάλου

ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ · ΜΝΗΜΗ · ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ · ΤΗΛΕΠΑΘΕΙΑ

 Δήμητρα Νικολαΐδου Περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ

 

Υπάρχει ο κόσμος; Ποια είναι  φύση της πραγματικότητας; Έχουν τα ζώα συνείδηση; Ακόμα καλύτερα, τι είναι η συνείδηση; Ποιος είμαι και γιατί είμαι εδώ;

Όλα αυτά τα ερωτήματα, στο παρελθόν ανήκαν αποκλειστικά στη θρησκεία, τον εσωτερισμό και τη φιλοσοφία. Τελευταία ωστόσο, όποτε βλέπουμε ένα τέτοιο πρωτοσέλιδο, υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα το ερώτημα πλέον να το θέτει ένας νευροβιολόγος ή νευροεπιστήμονας.

Η νευροεπιστήμη ψάχνει πλέον τι είναι μνήμη, τι είναι συνείδηση, τι είναι πραγματικότητα. Ερευνά τι βλέπουμε τη στιγμή του θανάτου μας και τι δημιουργεί την «προσωπικότητά» μας. Τα πιο δύσβατα, τα πιο αναπάντητα από τα ερωτήματά μας, προκύπτουν ολοένα και συχνότερα σε σύνδεση με τα ευρήματα της τεχνολογία αιχμής.

Για όσους δεν έχουν επιστημονικό υπόβαθρο, η δυσπιστία σε αυτή την τάση είναι δεδομένη. Θα μπορούσε ποτέ η επιστήμη να απαντήσει ή έστω να προσεγγίσει τέτοιου τύπου ερωτήματα; Η αναζήτηση ήταν πάντα θέμα πίστης, πνευματικού αγώνα και προσωπικής εμπειρίας.

Άλλωστε, τα εντυπωσιακά πρωτοσέλιδα πολλές φορές αποδεικνύονται υπερβολές κάποιου δημοσιογράφου ή ενθουσιασμός του ερευνητή, ο οποίος όμως δεν δικαιολογείται από το εκάστοτε εύρημα.

Από την άλλη όμως, δεν θα ήταν η πρώτη φορά που η επιστήμη άλλαζε τη σχέση μας με τη θρησκεία και την πίστη. Όταν για παράδειγμα κατανοήσαμε τη φύση της αρρώστιας, η εικόνα ενός τιμωρητικού Θεού δέχτηκε πλήγμα και η σχέση μας με την πίστη αναγκαστικά άλλαξε.

Το ίδιο συνέβη και όταν χαρτογραφήσαμε τους ουρανούς και ξεφύγαμε από το γεωκεντρικό μοντέλο – μας δημιουργήθηκαν καινούριες απορίες. Δεν θα μπορέσουμε να λύσουμε το μυστήριο της ύπαρξης με ακτινογραφίες, αλλά φαίνεται ολοένα και πιθανότερο να αποκρυπτογραφήσουμε μέσω της νευροεπιστήμης τις δομές του κόσμου.

Το ζήτημα αυτό με ελκύει ολοένα και πιο πολύ και δεν παραλείπω κανένα σχετικό άρθρο. Κάποιες φορές ο ενθουσιασμός μου ανταμείβεται, και η νευροεπιστήμη όντως ανοίγει έναν άλλο τρόπο να δω τον κόσμο. Άλλες φορές απογοητεύομαι από την ασάφεια των αποτελεσμάτων και τις παραφουσκωμένες δηλώσεις.

Σε κάθε περίπτωση ωστόσο, νιώθω ότι σαν είδος έχουμε βρει άλλο ένα εργαλείο για να πάμε την αέναη έρευνά μας ένα βήμα παραπέρα. Κάπως έτσι, με ανάμεικτο ενθουσιασμό και δυσπιστία, έπιασα κουβέντα με τον Ρωμανό Πουλκούρα, που κάνει το μεταπτυχιακό του στο Πανεπιστήμιο της Μασσαλίας και παράλληλα εργάζεται στο Ινστιτούτο Νευροεπιστημών του πανεπιστημιακού νοσοκομείου της Τιμόν (Institut de Neurosciences de la Timone). Ακολουθεί μια πολύ συντομευμένη εκδοχή της συζήτησής μας…

neuro

Δήμητρα Νικολαΐδου: Για αρχή, τι είναι η γνωστική νευροεπιστήμη;

Ρωμανός Πουλκούρας: Νευροεπιστήμη είναι η επιστήμη που ερευνά το νευρικό σύστημα και κυρίως τον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος εκτελεί διανοητικές λειτουργίες και η νευροεπιστήμη μελετά τι ακριβώς συμβαίνει εκείνη τη στιγμή.

Τι συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν «θυμόμαστε» κάτι; Ποιες περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται, φαίνονται να «ανάβουν» σε μια μαγνητική απεικόνιση και κυρίως τι σημαίνει αυτό;

Οι εφαρμογές της νευροεπιστήμης μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τη δημιουργία τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ) μέχρι τη θεραπεία εγκεφαλικών βλαβών και ψυχικών διαταραχών.

 

Δ. Ν.: Απ’ ό,τι έχω καταλάβει, είναι ένα πολύ γρήγορα αναπτυσσόμενο πεδίο.

Ρ. Π.: Ισχύει. Σε αντίθεση λόγου χάρη με τη φυσική, οι εξελίξεις είναι ραγδαίες και να σκεφτείτε ότι ακόμα δεν έχουμε κάποια θεωρία, όπως για παράδειγμα η Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν, η οποία εξακολουθεί να συζητιέται από το 1930.

Εν μέρει αυτό συμβαίνει επειδή δεν είχαμε τα τεχνικά μέσα για να προχωρήσουμε την έρευνά μας. Η τεχνολογία αιχμής που απαιτεί η νευροεπιστήμη άρχισε να αναπτύσσεται τα τελευταία είκοσι χρόνια. Γίνονται πολλές μικρές ανακαλύψεις ανά τον κόσμο αλλά ακόμα δεν τις έχουμε βάλει όλες μαζί να συνενωθούν σε μια μεγάλη εικόνα.

 

Δ. Ν.: Νιώθω πως ακόμα και έτσι, με τις έρευνες να βρίσκονται στην αρχή τους, η νευροεπιστήμη αυτή την εποχή αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το σύμπαν.

Ρ. Π.: Όπως είπαμε, οι νευροεπιστήμονες αυτή την εποχή ερευνούν θέματα σχετικά με την ψυχολογία, την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης κτλ. Ένα μεγάλο μέρος λοιπόν είναι η εξερεύνηση της φύσης της συνείδησης.

Δεν κοιτάμε απλά τις περιοχές του εγκεφάλου που δραστηριοποιούνται σε κάθε περίπτωση, αλλά προσπαθούμε να ερευνήσουμε τι σημαίνει αυτό, και τι αποτέλεσμα θα έχει. Τι επηρεάζει, ακόμα κι αν φαινομενικά δεν έχει σχέση με την περιοχή του εγκεφάλου που ενεργοποιείται;

Για να πάρουμε ένα παράδειγμα από τη νευροψυχολογία, έχουμε επιχειρήσει να εφαρμόσουμε τη θεωρία δικτύων στον εγκέφαλο. Ξέρουμε πως αν πάθεις εγκεφαλικό στο κέντρο του λόγου, θα έχεις δυσλειτουργία στην ομιλία σου. Ωστόσο αυτό το κέντρο συνδέεται με πολλές άλλες περιοχές του εγκεφάλου. Αν και προτεραιότητά μας στο συγκεκριμένο παράδειγμα είναι ο άνθρωπος να ξαναμιλήσει, θα δούμε πολλές φορές ότι μετά το εγκεφαλικό ο παθών γίνεται «περίεργος». Αλλάζει ο χαρακτήρας του.

Στις ακτινογραφίες δεν φαίνεται να υπάρχει βλάβη στις περιοχές που συνδέονται με τη συναισθηματική αντίληψη, αλλά σύμφωνα με τη θεωρία των δικτύων, ακόμα κι αν οι περιοχές αυτές είναι υγιείς, η λειτουργικότητά τους έχει αλλάξει, κι αυτό γιατί η σύνδεσή τους με την περιοχή που υπέστη το εγκεφαλικό δημιουργεί μια σχέση αλληλεξάρτησης. Αυτό είναι αρκετό για να μας κάνει «άλλους ανθρώπους», πράγμα που προφανώς γεννά τα δικά του ερωτήματα για το ποιοι τελικά είμαστε.

Πρόκειται όντως για ένα πρωτοποριακό πεδίο. Για να χαρτογραφήσουμε όλες αυτές τις αλληλεπιδράσεις στον εγκέφαλο, θα χρειαστούμε τουλάχιστον μια δεκαετία. Ωστόσο και πάλι, για καμία θεωρία δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Το υγιές είναι να είσαι σκεπτικιστής με τα ευρήματά σου και να κοιτάς τα ευρήματα και την έρευνα των υπόλοιπων εργαστηρίων.

 

Δ. Ν.: Κάποια πρόσφατα ευρήματα που σε εντυπωσίασαν;

Ρ. Π.: Ανακαλύπτουμε διαρκώς πράγματα για τα ζώα. Για παράδειγμα, ανακαλύψαμε πως τα δελφίνια έχουν ονόματα το ένα για το άλλο και πως αναγνωρίζουν το όνομά τους. Αυτό σημαίνει πως έχουν αυτοσυνείδηση, μια ιδιότητα που μέχρι τώρα νομίζαμε πως την είχε μόνο ο άνθρωπος.

Ανάλογες ανακαλύψεις μας ωθούν να δούμε τους ελέφαντες και ορισμένα είδη πιθήκων με άλλο μάτι.

 

Δ. Ν.: Αν αυτές οι έρευνες προχωρήσουν, δεν θα αναγκαστούμε να φερθούμε στα ζώα διαφορετικά;

Ρ. Π.: Εκεί τίθεται θέμα οικονομικού συμφέροντος. Αυτή τη στιγμή δεν έχει κάποιος να κερδίσει κάτι μελετώντας την αυτοσυνείδηση στα δελφίνια, οπότε δεν δίνονται κονδύλια στη συγκεκριμένη έρευνα.

 

Δ. Ν.: Ίσως μάλιστα να ισχύει το αντίθετο: θα υπήρχαν μεγάλες οικονομικές ανατροπές αν αναγκαζόμασταν να παραχωρήσουμε στα ζώα ίσα δικαιώματα με τα δικά μας.

Ρ. Π.: Ακριβώς.

 

Δ. Ν.: Τι άλλο έχεις δει στην έρευνά σου που μοιάζει να ανατρέπει πράγματα που ξέρουμε, ή που να έχει πιθανότητα να φέρει μεγάλες ανατροπές στην καθημερινότητα;

Ρ. Π.: Κάτι απλό είναι ότι οι θετικές επιδράσεις του διαλογισμού και της αισιοδοξίας επιβεβαιώνονται καθημερινά, κι αυτό είναι κάτι που το ξέρουμε εδώ και καιρό.

 

Δ. Ν.: Νομίζω πως η επιστήμη αυτό το έχει αποδείξει εδώ και καιρό. Το δύσκολο τελικά είναι να πειστούμε εμείς να διαλογιστούμε.

Ρ. Π.: Όντως! Υπάρχουν πολλές ακόμα έρευνες. H «μεταφορά μνήμης» είναι σε πολύ πρώιμο στάδιο. Για να είμαστε πιο ακριβείς, ανακαλύψαμε πως μια μνήμη ίσως και να μπορεί να μεταφερθεί μεταξύ δυο εγκεφάλων.

Για την ώρα, συνδέοντας περιοχές του εγκεφάλου δυο ποντικιών με ηλεκτρόδια, είδαμε ότι η γνώση ενός ποντικιού μπορεί να μεταφερθεί στο άλλο. Φαίνεται πως υπάρχει κάποια αντιστοιχία λειτουργίας.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν εξελίξεις και στον τομέα της τηλεπάθειας. Το πιο ενδιαφέρον είναι ένα πείραμα που έγινε πρόπερσι από το πανεπιστήμιο  του Χάρβαρντ. Οι συμμετέχοντες, που θα μπορούσαμε να τους αποκαλέσουμε πομπό και δέκτη του μηνύματος, βρισκόντουσαν στην Ινδία και στη Γαλλία.

Μέσω ενός συνδυασμού εγκεφαλογραφίας και διακρανιακής μαγνητικής διέγερσης, ο δέκτης μπορούσε να λάβει και να ξεχωρίσει μεταξύ δύο διαφορετικών λέξεων που σκεφτόταν ο πομπός, ο οποίος βρισκόταν μια ήπειρο μακριά.

Η μεταφορά του σήματος γινόταν επί τόπου μέσω wi-fi και το σήμα επηρέαζε κατευθείαν τον εγκέφαλο του δέκτη ο οποίος αναγνώριζε τη λέξη που είχε σκεφτεί ο πομπός.

Φυσικά αυτή η τεχνολογία βρίσκεται ακόμα σε πολύ πρώιμα στάδια, άλλα δεν υπάρχει κάτι που να εμποδίζει την ανάπτυξή της. Μπορεί να μην έχουμε ακόμα όλα τα απαραίτητα τεχνικά μέσα και την τεχνογνωσία, αλλά είναι θέμα χρόνου να τα αποκτήσουμε. Στο (μακρινό) μέλλον θα μπορούμε ίσως να μιλάμε με τη σκέψη, με πολύ μικρές συσκευές.

 

Δ. Ν.: Αυτές οι ιστορίες αναπόφευκτα προκαλούν κι ένα φόβο.

Ρ. Π.: Φυσικά. Ήδη σήμερα τα social media και εταιρίες όπως η Google καταγράφουν όλη τη δραστηριότητα των χρηστών και τη χρησιμοποιούν για να προσαρμόσουν καλύτερα τις διαφημίσεις τους.

Λογικό είναι να σκεφτεί κανείς πως τα δεδομένα της συνθετικής τηλεπάθειας, που τόσο βολική ακούγεται, θα μπορούσε να τα συλλέγει ένας υπεροργανισμός και να έχει πρόσβαση στις σκέψεις μας. Ο Γενναίος Κόσμος του Χάξλεϊ είναι εδώ. Ωστόσο αυτό δεν είναι απαραίτητα μονόδρομος.

Ένας από τους επικεφαλής του DARPA, του τμήματος έρευνας του Αμερικανικού στρατού, θεωρεί πως θα μάθουμε να σκεφτόμαστε με τέτοιο τρόπο ώστε να παρακάμψουμε το αντίστοιχο μηχάνημα.

Και όντως, ο εγκέφαλος είναι ένα πολύ εύθραυστο αλλά και ευέλικτο όργανο. Άτομα που έχουν υποστεί βλάβες δημιουργούν νέες συνδέσεις παρακάμπτοντας πλήρως την περιοχή που κάποτε εκτελούσε τη λειτουργία.

Έχουμε την ικανότητα να το παρακάμψουμε. Φυσικά κανείς δεν θέλει να ζει σε ένα κόσμο όπου οι σκέψεις του καταγράφονται. Και μια κοινωνία έχει πολλούς παράγοντες: ο στρατός, ο ΟΗΕ, οι επιχειρήσεις που θα θέλουν να βγάλουν κέρδος. Το οικονομικό όφελος θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό ποια τροπή θα πάρουν τα πράγματα.

 

Δ. Ν.: Υπάρχει και η περίπτωση απλά να ενσωματώσουμε πολύ τρομακτικά πράγματα στην καθημερινότητά μας χωρίς δεύτερη σκέψη. Κάποιος από το παρελθόν θα τρόμαζε αν μάθαινε πως οι απόγονοί του θα κυκλοφορούσαν με μίνι υπολογιστές που καταγράφουν τις κινήσεις τους στην τσέπη. Από την άλλη οι απόγονοί μας μπορεί μελετώντας τον τρόπο ζωής μας και βλέποντας, για παράδειγμα, ότι δεν είχαμε τηλεπάθεια στον 21ο αιώνα, να πουν «μα πώς ζούσαν οι παλιότεροι σε τέτοιες συνθήκες»;

Ρ. Π.: Ισχύει. Φυσιολογικό μας φαίνεται αυτό που έχουμε συνηθίσει. Στον Γενναίο Νέο Κόσμο, ο Χάξλεϊ μίλησε για μια εποχή όπου θα καταγράφονται τα πάντα και σαν αποτέλεσμα θα είμαστε άβουλοι και πειθήνιοι. Σήμερα, η Google και το Facebook βγάζουν πολύ περισσότερα χρήματα καταγράφοντας τις κινήσεις μας και πουλώντας μας πράγματα.

Δεν θέλουν να μας κάνουν πλήρως άβουλους, γιατί αν είσαι άβουλος δεν επιλέγεις να αγοράσεις ένα προϊόν. Τους συμφέρει περισσότερο να κατευθύνουν τη βούληση των υποψήφιων αγοραστών, αφήνοντάς την σχετικά ακέραια.

Σε αυτή την περίπτωση, το οικονομικό συμφέρον μας σώζει. Αν αύριο είναι πιο οικονομικά συμφέρον να είμαστε άβουλοι, μπορεί τα πράγματα να αλλάξουν.

 

 

 

KOYTI- Κβαντικός Εγκέφαλος

Πολλές από τις ανακαλύψεις της νευροεπιστήμης, μοιάζουν να επιβεβαιώνουν μια γνώση που είχαμε από την αρχαιότητα.

Για παράδειγμα, πρόσφατες έρευνες ανέδειξαν το μηχανισμό που κάνει τη γιόγκα ωφέλιμη: ένας ιδιαίτερα σκεπτικιστής νευροβιολόγος, ο Δρ Peter Strick, ανακάλυψε πως ο έλεγχος της κίνησης, αλλά και ο χειρισμός των αισθήσεων και των συναισθημάτων όπως διδάσκονται μέσα από τη γιόγκα, όντως αλλάζουν τη δομή του νου με τρόπο που οδηγεί στα οφέλη που όλοι γνωρίζουμε.

Ανάλογες έρευνες ανέδειξαν πώς το χρόνιο άγχος οδηγεί σε μεγαλύτερο άγχος ενώ η αισιοδοξία αυξάνει τις επιδόσεις και τη δημιουργικότητά μας, ενώ μάθαμε ότι όντως η γενναιοδωρία και η ευγνωμοσύνη έχουν μια σειρά από οφέλη για εμάς – ακριβώς όπως διδάσκουν από πάντα φιλοσοφίες και θρησκείες.

Άλλες ανακαλύψεις αποδεικνύονται πιο σοκαριστικές και όπως είναι αναμενόμενο, εγείρουν και περισσότερα ερωτήματα και διαφωνίες. Όπως γράφουμε σε αυτό το τεύχος, ο Δρ Donald Hoffman αμφισβητεί τόσο την πραγματικότητα όσο και την ίδια μας την ύπαρξη.

Ένας άλλος συνάδελφός του, ο Matthew Fisher του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, θεωρεί ότι ανακάλυψε πώς προκύπτει η συνείδηση στον άνθρωπο: χάρη στα άτομα φωσφόρου, ο εγκέφαλός μας λειτουργεί σαν «κβαντικός υπολογιστής» και αυτό οδηγεί ουσιαστικά στη δημιουργία της συνείδησης.

Η δήλωσή του ξεσήκωσε αντιδράσεις και απαντήσεις από άλλους νευροεπιστήμονες αλλά, ανεξάρτητα με το τελικό πόρισμα, φαίνεται πως θα πρέπει πλέον να συνηθίσουμε η επιστήμη να μας φέρνει μπροστά σε ανατροπές όσον αφορά τις βασικές μας πεποιθήσεις για το σύμπαν.

Το πώς θα τις χειριστούμε και τι θέση θα τους δώσουμε, μπορεί να ορίσει την πορεία της ανθρώπινης σκέψης στο μέλλον. Το σίγουρο, είναι πως δεν μπορούμε να τις αγνοήσουμε.

 

Who is Who

Η Δήμητρα Νικολαΐδου είναι υποψήφια διδάκτορας της Αγγλικής Φιλολογίας στο ΑΠΘ. Από τις εκδόσεις Αρχέτυπο κυκλοφορεί το βιβλίο της 50 Γυναίκες που Άλλαξαν τον Κόσμο.

 

ΕΙΚΟΣΙ ΤΕΣΣΕΡΑ ΚΑΡΦΙΑ ΓΙΑ ΜΑΛΑΚΑ ΚΡΕΒΑΤΙΑ, ΙΙΙ

Οι άνθρωποι το πιο συχνά
δεν ξέρουν τι να κάνουνε τα χέρια τους
Τα δίνουν – τάχα χαιρετώντας – σ’ άλλους
Τ’ αφήνουνε να κρέμονται σαν αποφύσεις άνευρες
Ή – το χειρότερο – τα ρίχνουνε στις τσέπες τους και τα ξεχνούνε
Στο μεταξύ ένα σωρό κορμιά μένουν αχάιδευτα
Ένα σωρό ποιήματα άγραφα

ΟΤΑΝ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΘΑ ΣΤΡΑΓΓΑΛΙΖΟΝΤΑΙ ΜΟΝΑΧΟΙ ΤΟΥΣ

Θα’ ρθει μια μέρα που οι άνθρωποι θα μισήσουν τόσο τον
εαυτό τους, ώστε θα σφίγγουν με τα χέρια το λαιμό τους
και θα στραγγαλίζονται μονάχοι τους. Λίγο πριν απ’ το τέλος,
θα παραλύουν και θα λύνονται τα χέρια τους. Θα συνέρχονται
και θα ξαναρχίζουν. Αυτό θα γίνεται επ’ άπειρον και θα ‘ναι η
κόλαση που κανείς δεν προφήτεψε ως τώρα.
© 2006, Αργύρης Χιόνης, “Η φωνή της σιωπής”, Εκδόσεις Νεφέλη.

Αναδημοσίευση από το https://tokoskino.me

Επόμενη σελίδα: »