Η Έβδομη Λειτουργία της Γλώσσας.

Κείμενο μου από το Εν Ιορδάνη, περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ , Φθινόπωρο 2018

 

lenguage

«Let there be Language» του Joe Banks

Με την επικοινωνία ήρθα πρώτη φορά σε επαφή όταν ως νέος πέρασα και εγώ για να πάρω μαθήματα σκηνοθεσίας από την Μεγάλη του Γένους Σχολή της εποχής, την Σχολή Σταυράκου. Η συζήτηση τότε για την Κυβερνητική και την επικοινωνία Μεγάλη και Μαζική αφορούσε το μήνυμα που μέσα από το μέσο και στην περίπτωση μας ιδιαίτερα την εικόνα,τον λόγο και την μουσική περνά στον θεατή/ λαό , συζήτηση και αψιμαχίες διανθισμένες με πολύ πολιτική. Τότε μόλις είχε εμφανιστεί ο personal computer 8μπιτος και με 64κ και οι προοπτικές της σύνδεσης του με την μαζική επικοινωνία μοιάζανε ένα μακρινό μέλλον στα όρια της φαντασίας.

 

Στο κατακλυσμιαίο “μετά” η επικοινωνία ταυτίστηκε με την προώθηση ιδεών και προϊόντων με αυτή την άθλια ελληνικούρα της γλώσσας των διαφημιστών που “επικοινωνούν” εκδηλώσεις και χαρτιά τουαλέτας με τον ίδιο επαγγελματισμό. Και βέβαια με τις κάθε είδους οθόνες που κουβαλάμε και παρακολουθούμε μανιο-ευλαβικά επιβεβαιώνοντας σε όλους τους τόνους την αρχαία ρήση, “το μέσο είναι το μήνυμα”.

Από εκείνη την μακρινή εποχή μου είχε μείνει στην μνήμη μόνο η φατική λειτουργία της γλώσσας, όπου απλά ελέγχει ή επιβεβαιώνει τον δίαυλο και η επικοινωνία είναι αυτοσκοπός. Απλό παράδειγμα ο χαιρετισμός σε γάμο ή κηδεία μεταξύ επισκέπτη- πομπού και θλιμμένου ή χαρούμενου δέκτη. Είτε ψιθυρίσετε “να σας ζήσει”, είτε “να τον θυμάστε” , είτε “ας πσφχθτε” ο δέκτης θα σας ευχαριστήσει γιατί το μήνυμα είναι η ίδια η παρουσία σας και οι λέξεις σας αδιάφορες. Κάντε το άφοβα, φροντίστε μόνο να ξεκαρδιστείτε όταν έχετε απόσταση ασφαλείας από τους τεθλιμμένους.

Όμως “επικοινωνία” δεν είναι τα εικονομηνύματα που φωτίζουν οθόνες . Θα ήταν τετριμμένο να αναφέρω ότι ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης προσέγγισαν τη διαδικασία της επικοινωνίας υπό το πρίσμα της ρητορικής. Μια διαδικασία όπου ο πομπός (ρήτορας) κατασκεύαζε μηνύματα τα οποία μεταδίδονταν στο δέκτη με στόχο ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Στην πρώτη αυτή προσέγγιση το “μέσο” είναι το στόμα του ρήτορα.

Από τότε όμως πολλά έχουν αλλάξει κυρίως στο μέσο που είναι ένα ενδιάμεσο κατασκεύασμα το οποίο δεν ελέγχετε από εμάς (τον πομπό) αντίθετα μπορούν να μας επηρεάσουν (έντυπα, κοινωνικά δίκτυα) επηρεάζοντας ή και τροποποιώντας δραματικά την επικοινωνία πομπού και δέκτη χωρίς κάνεις εκ των δύο να έχει αντίληψη (συνείδηση) της παρέμβασης.

Εδώ όμως θα μας απασχολήσει η προσέγγιση που δεν αντιμετωπίζει την επικοινωνία μόνο ως μεταβίβαση μηνυμάτων, αλλά ως παραγωγή μεταβίβαση και ανταλλαγή νοημάτων, μια διαδικασία κατά την οποία ένα πρόσωπο επηρεάζει τη συμπεριφορά ή τη σκέψη ενός άλλου. Προσέγγιση που ονομάζεται Σημειωτική.

O Ρομάν Γιάκομπσον (1896-1982) γλωσσολόγος και θεωρητικός της λογοτεχνίας  με το έργο του έγινε εκπρόσωπος της δομικής ανάλυσης σε επιστήμες πέραν της γλωσσολογίας, περιλαμβανομένης της ανθρωπολογίας και της λογοτεχνικής θεωρίας και η εργασία του συνεχίζει να επηρεάζει τη γλωσσική ανθρωπολογία, τη σημειωτική της κουλτούρας κλπ.

Στο μοντέλο του Γιάκομπσον οι βασικοί παράγοντες στη μετάδοση της επικοινωνίας είναι οι εξής:

1 πομπός (ο ομιλητής/αποστολέας)

2) δέκτης (ο ακροατής/παραλήπτης)

3) μήνυμα (ό,τι στέλνει ο πομπός)

4) επικοινωνιακός κώδικας (η γλώσσα, που πρέπει να είναι κοινή για πομπό και δέκτη)

5) πλαίσιο αναφοράς (το αναφερόμενο, αυτό που δείχνει η λέξη. Αφορά το θέμα, την πληροφορία)

6) δίαυλος επικοινωνίας (το «κανάλι» μεταξύ πομπού – δέκτη)

Κάθε παράγοντας της γλωσσικής επικοινωνίας ορίζει μία λειτουργία της γλώσσας.

Ανάλογα λοιπόν με τον παράγοντα στον οποίο εστιάζει η επικοινωνία, διακρίνονται έξι βασικές γλωσσικές λειτουργίες:

  • H αναφορική , η πλέον προφανής εστιάζει στο πλαίσιο αναφοράς. Τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να μιλήσουμε, τις λέξεις που παραπέμπουν στην πραγματικότητα για την οποία δίνουμε πληροφορίες.
  • η συγκινησιακή  ή εκφραστική εστιάζει στον πομπό και τη σχέση του με το μήνυμα, τη διάθεση του σχετικά με όσα λέει (επιφωνήματα, επιρρήματα, κρητική στάση, ειρωνεία κλπ).Είναι η λειτουργία του Εγώ.
  • η βουλητική εστιάζει στον δέκτη προς τον οποίο απευθύνεται για να εκφράσει: επιθυμία, προσταγή , παράκληση κλπ ώστε να πραγματοποιηθεί ένα πρακτικό αποτέλεσμα. Π.χ: Φέρε μου ένα ποτήρι νερό! Είναι η λειτουργία του Εσύ.
  • η φατική εστιάζει στο κανάλι που ελέγχει και επιβεβαιώνει και την επικοινωνία ως αυτοσκοπό χωρίς να δίνει σημασία στο μήνυμα. Δεν είναι μόνο το παράδειγμα που ανέφερα στην αρχή του κειμένου ή το εμπρός που λέμε όταν απαντάμε στο τηλέφωνο. Είναι η κουβέντα που κάνουμε με φίλους στο καφενείο χωρίς νόημα απλά για να συντηρηθεί η συνομιλία και κάθε συζήτηση που συμμετέχουμε χωρίς να δίνουμε σημασία στο τι λέγεται από τους άλλους και όπου ρητορεύουμε απλά για να καπελώνει ο λόγος μας. Πολύ συνηθισμένο στην εποχή μας.
  • η μεταγλωσσική εστιάζει στο αν ο πομπός και ο δέκτης αλληλοκατανοούνται, αν χειρίζονται τον ίδιο κώδικα δηλαδή τη γλώσσα, όχι μόνο σε επίπεδο επιστημονικού λόγου αλλά και σε επίπεδο καθημερινής επικοινωνίας.
  • και η ποιητική όπου η σημασία περνάει στην επεξεργασία και τη μορφή του ίδιου του μηνύματος και αντιλαμβάνεται την γλώσσα στην ποιητική της διάσταση.

Ένα βιβλίο που διάβασα πρόσφατα μου αποκάλυψε και μια μυστική έβδομη λειτουργία της γλώσσας.

Την επιτελεστική λειτουργία , εκεί που ο λόγος γίνεται πράξη. Εκεί που η ειπωμένη λέξη δημιουργεί γεγονός και κανείς δεν μπορεί να της αντισταθεί. Μια “μαγική” λειτουργία της γλώσσας που μας παραπέμπει στις πρώτες γραμμές της Γενέσεως: “Και είπεν ο  Θεός· γενηθήτω φως· κατ εγένετο φως”.

Η λειτουργία αυτή έμεινε κρυφή σε έναν μικρο κύκλο επιστημόνων μέχρι που με κάποιο τρόπο το μυστικό διέρρευσε. Αρχές τις δεκαετίας του’80 και όλοι οι διάσημοι του πνεύματος και της πολιτικής με τη συνδρομή μυστικών υπηρεσιών και μπράβων συγκρούονται χωρίς έλεος προσπαθώντας να το αποκτήσουν ή να το συγκαλύψουν. Ρολάν Μπαρτ, Μισέλ Φουκώ, Σαρτρ, Αλτουσέρ, Ντεριντά, Κρίστεβα, Τσόμσκι και δίπλα τους ο Ζισκάρ ντ Εστέν και ο Μιτεράν. Είναι αυτό το μυστικό που κατείχε ο Μιτεράν , του έδωσε την παντοδυναμία του και χάρη σε αυτό ονομάστηκε “Φαραώ”; Ένας αστυνομικός, άσχετος με την επιστήμη και τους διανοούμενους αναζητά τον δολοφόνο του Μπάρτ. Μη βγάζοντας άκρη επιτάσσει έναν νεαρό καθηγητή που τον καθοδηγεί και τον μυεί (αυτόν και τον αναγνώστη) στον κόσμο της Σημειολογίας, της πολιτικής και της διανόησης της δεκαετίας του 70- 80 σε Ευρώπη και Αμερική. Ο συγγραφέας, Λοράν Μπινέ, φιλόλογος και ο ίδιος περνά με επιδεξιότητα από τις θεωρίες της γλώσσας στην πολιτική και την αστυνομική καταδίωξη αυθαδιάζοντας όπως η Γαλλική παράδοση του επιτρέπει σε όλα τα “ιερά τέρατα” νεκρά αλλά και ζωντανά σε μια διήγηση που μέσα σε ένα χρόνο γνώρισε τριάντα μεταφράσεις. Όλα αυτά κάτω από το περιπαικτικό βλέμμα του Ουμπέρτο Έκο ο οποίος δεν ήταν μόνο δάσκαλος του στη σημειωτική αλλά και στον τρόπο αφήγησης.

Αξίζει να το διαβάσετε και ποιος ξέρει. Μπορεί να είστε εσείς αγαπητέ αναγνώστη που θα επαναφέρεται στην εποχή μας την επιτελεστική λειτουργία και με τον μαγικό σας λόγο τα πάντα θα πάρουν μια νέα μορφή.

—————————————-

– Λοράν Μπινέ, Η Έβδομη Λειτουργία της Γλώσσας. Μετάφραση Γιώργος Ξενάριος. Εκδόσεις opera.

– Θεωρίες και μοντέλα επικοινωνίας, Δρ. Λήδα Τσενέ, https://www.slideshare.net/kokonagera/ss-25888842

https://el.wikipedia.org/Ρόμαν_Γιάκομπσον

 

Who is Who

Ο Ιορδάνης Πουλκούρας είναι σύμβουλος έκδοσης του ΑΒΑΤΟΝ. Από τις εκδόσεις Αρχέτυπο κυκλοφορούν τα βιβλία του Ιεροδόμ: Από τον Μεσαιωνικό Τεκτονικό Μύθο στον Αρχαίο και Αποδεδεγμένο Σκωτικό Τύπο και Bleeding Angels: Η Απόκρυφη Παράδοση της Ευρώπης.

Advertisements