Ο Νέος Θαυμαστός Χάρτης του Εγκεφάλου

ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ · ΜΝΗΜΗ · ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ · ΤΗΛΕΠΑΘΕΙΑ

 Δήμητρα Νικολαΐδου Περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ

 

Υπάρχει ο κόσμος; Ποια είναι  φύση της πραγματικότητας; Έχουν τα ζώα συνείδηση; Ακόμα καλύτερα, τι είναι η συνείδηση; Ποιος είμαι και γιατί είμαι εδώ;

Όλα αυτά τα ερωτήματα, στο παρελθόν ανήκαν αποκλειστικά στη θρησκεία, τον εσωτερισμό και τη φιλοσοφία. Τελευταία ωστόσο, όποτε βλέπουμε ένα τέτοιο πρωτοσέλιδο, υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα το ερώτημα πλέον να το θέτει ένας νευροβιολόγος ή νευροεπιστήμονας.

Η νευροεπιστήμη ψάχνει πλέον τι είναι μνήμη, τι είναι συνείδηση, τι είναι πραγματικότητα. Ερευνά τι βλέπουμε τη στιγμή του θανάτου μας και τι δημιουργεί την «προσωπικότητά» μας. Τα πιο δύσβατα, τα πιο αναπάντητα από τα ερωτήματά μας, προκύπτουν ολοένα και συχνότερα σε σύνδεση με τα ευρήματα της τεχνολογία αιχμής.

Για όσους δεν έχουν επιστημονικό υπόβαθρο, η δυσπιστία σε αυτή την τάση είναι δεδομένη. Θα μπορούσε ποτέ η επιστήμη να απαντήσει ή έστω να προσεγγίσει τέτοιου τύπου ερωτήματα; Η αναζήτηση ήταν πάντα θέμα πίστης, πνευματικού αγώνα και προσωπικής εμπειρίας.

Άλλωστε, τα εντυπωσιακά πρωτοσέλιδα πολλές φορές αποδεικνύονται υπερβολές κάποιου δημοσιογράφου ή ενθουσιασμός του ερευνητή, ο οποίος όμως δεν δικαιολογείται από το εκάστοτε εύρημα.

Από την άλλη όμως, δεν θα ήταν η πρώτη φορά που η επιστήμη άλλαζε τη σχέση μας με τη θρησκεία και την πίστη. Όταν για παράδειγμα κατανοήσαμε τη φύση της αρρώστιας, η εικόνα ενός τιμωρητικού Θεού δέχτηκε πλήγμα και η σχέση μας με την πίστη αναγκαστικά άλλαξε.

Το ίδιο συνέβη και όταν χαρτογραφήσαμε τους ουρανούς και ξεφύγαμε από το γεωκεντρικό μοντέλο – μας δημιουργήθηκαν καινούριες απορίες. Δεν θα μπορέσουμε να λύσουμε το μυστήριο της ύπαρξης με ακτινογραφίες, αλλά φαίνεται ολοένα και πιθανότερο να αποκρυπτογραφήσουμε μέσω της νευροεπιστήμης τις δομές του κόσμου.

Το ζήτημα αυτό με ελκύει ολοένα και πιο πολύ και δεν παραλείπω κανένα σχετικό άρθρο. Κάποιες φορές ο ενθουσιασμός μου ανταμείβεται, και η νευροεπιστήμη όντως ανοίγει έναν άλλο τρόπο να δω τον κόσμο. Άλλες φορές απογοητεύομαι από την ασάφεια των αποτελεσμάτων και τις παραφουσκωμένες δηλώσεις.

Σε κάθε περίπτωση ωστόσο, νιώθω ότι σαν είδος έχουμε βρει άλλο ένα εργαλείο για να πάμε την αέναη έρευνά μας ένα βήμα παραπέρα. Κάπως έτσι, με ανάμεικτο ενθουσιασμό και δυσπιστία, έπιασα κουβέντα με τον Ρωμανό Πουλκούρα, που κάνει το μεταπτυχιακό του στο Πανεπιστήμιο της Μασσαλίας και παράλληλα εργάζεται στο Ινστιτούτο Νευροεπιστημών του πανεπιστημιακού νοσοκομείου της Τιμόν (Institut de Neurosciences de la Timone). Ακολουθεί μια πολύ συντομευμένη εκδοχή της συζήτησής μας…

neuro

Δήμητρα Νικολαΐδου: Για αρχή, τι είναι η γνωστική νευροεπιστήμη;

Ρωμανός Πουλκούρας: Νευροεπιστήμη είναι η επιστήμη που ερευνά το νευρικό σύστημα και κυρίως τον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος εκτελεί διανοητικές λειτουργίες και η νευροεπιστήμη μελετά τι ακριβώς συμβαίνει εκείνη τη στιγμή.

Τι συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν «θυμόμαστε» κάτι; Ποιες περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται, φαίνονται να «ανάβουν» σε μια μαγνητική απεικόνιση και κυρίως τι σημαίνει αυτό;

Οι εφαρμογές της νευροεπιστήμης μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τη δημιουργία τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ) μέχρι τη θεραπεία εγκεφαλικών βλαβών και ψυχικών διαταραχών.

 

Δ. Ν.: Απ’ ό,τι έχω καταλάβει, είναι ένα πολύ γρήγορα αναπτυσσόμενο πεδίο.

Ρ. Π.: Ισχύει. Σε αντίθεση λόγου χάρη με τη φυσική, οι εξελίξεις είναι ραγδαίες και να σκεφτείτε ότι ακόμα δεν έχουμε κάποια θεωρία, όπως για παράδειγμα η Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν, η οποία εξακολουθεί να συζητιέται από το 1930.

Εν μέρει αυτό συμβαίνει επειδή δεν είχαμε τα τεχνικά μέσα για να προχωρήσουμε την έρευνά μας. Η τεχνολογία αιχμής που απαιτεί η νευροεπιστήμη άρχισε να αναπτύσσεται τα τελευταία είκοσι χρόνια. Γίνονται πολλές μικρές ανακαλύψεις ανά τον κόσμο αλλά ακόμα δεν τις έχουμε βάλει όλες μαζί να συνενωθούν σε μια μεγάλη εικόνα.

 

Δ. Ν.: Νιώθω πως ακόμα και έτσι, με τις έρευνες να βρίσκονται στην αρχή τους, η νευροεπιστήμη αυτή την εποχή αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το σύμπαν.

Ρ. Π.: Όπως είπαμε, οι νευροεπιστήμονες αυτή την εποχή ερευνούν θέματα σχετικά με την ψυχολογία, την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης κτλ. Ένα μεγάλο μέρος λοιπόν είναι η εξερεύνηση της φύσης της συνείδησης.

Δεν κοιτάμε απλά τις περιοχές του εγκεφάλου που δραστηριοποιούνται σε κάθε περίπτωση, αλλά προσπαθούμε να ερευνήσουμε τι σημαίνει αυτό, και τι αποτέλεσμα θα έχει. Τι επηρεάζει, ακόμα κι αν φαινομενικά δεν έχει σχέση με την περιοχή του εγκεφάλου που ενεργοποιείται;

Για να πάρουμε ένα παράδειγμα από τη νευροψυχολογία, έχουμε επιχειρήσει να εφαρμόσουμε τη θεωρία δικτύων στον εγκέφαλο. Ξέρουμε πως αν πάθεις εγκεφαλικό στο κέντρο του λόγου, θα έχεις δυσλειτουργία στην ομιλία σου. Ωστόσο αυτό το κέντρο συνδέεται με πολλές άλλες περιοχές του εγκεφάλου. Αν και προτεραιότητά μας στο συγκεκριμένο παράδειγμα είναι ο άνθρωπος να ξαναμιλήσει, θα δούμε πολλές φορές ότι μετά το εγκεφαλικό ο παθών γίνεται «περίεργος». Αλλάζει ο χαρακτήρας του.

Στις ακτινογραφίες δεν φαίνεται να υπάρχει βλάβη στις περιοχές που συνδέονται με τη συναισθηματική αντίληψη, αλλά σύμφωνα με τη θεωρία των δικτύων, ακόμα κι αν οι περιοχές αυτές είναι υγιείς, η λειτουργικότητά τους έχει αλλάξει, κι αυτό γιατί η σύνδεσή τους με την περιοχή που υπέστη το εγκεφαλικό δημιουργεί μια σχέση αλληλεξάρτησης. Αυτό είναι αρκετό για να μας κάνει «άλλους ανθρώπους», πράγμα που προφανώς γεννά τα δικά του ερωτήματα για το ποιοι τελικά είμαστε.

Πρόκειται όντως για ένα πρωτοποριακό πεδίο. Για να χαρτογραφήσουμε όλες αυτές τις αλληλεπιδράσεις στον εγκέφαλο, θα χρειαστούμε τουλάχιστον μια δεκαετία. Ωστόσο και πάλι, για καμία θεωρία δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Το υγιές είναι να είσαι σκεπτικιστής με τα ευρήματά σου και να κοιτάς τα ευρήματα και την έρευνα των υπόλοιπων εργαστηρίων.

 

Δ. Ν.: Κάποια πρόσφατα ευρήματα που σε εντυπωσίασαν;

Ρ. Π.: Ανακαλύπτουμε διαρκώς πράγματα για τα ζώα. Για παράδειγμα, ανακαλύψαμε πως τα δελφίνια έχουν ονόματα το ένα για το άλλο και πως αναγνωρίζουν το όνομά τους. Αυτό σημαίνει πως έχουν αυτοσυνείδηση, μια ιδιότητα που μέχρι τώρα νομίζαμε πως την είχε μόνο ο άνθρωπος.

Ανάλογες ανακαλύψεις μας ωθούν να δούμε τους ελέφαντες και ορισμένα είδη πιθήκων με άλλο μάτι.

 

Δ. Ν.: Αν αυτές οι έρευνες προχωρήσουν, δεν θα αναγκαστούμε να φερθούμε στα ζώα διαφορετικά;

Ρ. Π.: Εκεί τίθεται θέμα οικονομικού συμφέροντος. Αυτή τη στιγμή δεν έχει κάποιος να κερδίσει κάτι μελετώντας την αυτοσυνείδηση στα δελφίνια, οπότε δεν δίνονται κονδύλια στη συγκεκριμένη έρευνα.

 

Δ. Ν.: Ίσως μάλιστα να ισχύει το αντίθετο: θα υπήρχαν μεγάλες οικονομικές ανατροπές αν αναγκαζόμασταν να παραχωρήσουμε στα ζώα ίσα δικαιώματα με τα δικά μας.

Ρ. Π.: Ακριβώς.

 

Δ. Ν.: Τι άλλο έχεις δει στην έρευνά σου που μοιάζει να ανατρέπει πράγματα που ξέρουμε, ή που να έχει πιθανότητα να φέρει μεγάλες ανατροπές στην καθημερινότητα;

Ρ. Π.: Κάτι απλό είναι ότι οι θετικές επιδράσεις του διαλογισμού και της αισιοδοξίας επιβεβαιώνονται καθημερινά, κι αυτό είναι κάτι που το ξέρουμε εδώ και καιρό.

 

Δ. Ν.: Νομίζω πως η επιστήμη αυτό το έχει αποδείξει εδώ και καιρό. Το δύσκολο τελικά είναι να πειστούμε εμείς να διαλογιστούμε.

Ρ. Π.: Όντως! Υπάρχουν πολλές ακόμα έρευνες. H «μεταφορά μνήμης» είναι σε πολύ πρώιμο στάδιο. Για να είμαστε πιο ακριβείς, ανακαλύψαμε πως μια μνήμη ίσως και να μπορεί να μεταφερθεί μεταξύ δυο εγκεφάλων.

Για την ώρα, συνδέοντας περιοχές του εγκεφάλου δυο ποντικιών με ηλεκτρόδια, είδαμε ότι η γνώση ενός ποντικιού μπορεί να μεταφερθεί στο άλλο. Φαίνεται πως υπάρχει κάποια αντιστοιχία λειτουργίας.

Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν εξελίξεις και στον τομέα της τηλεπάθειας. Το πιο ενδιαφέρον είναι ένα πείραμα που έγινε πρόπερσι από το πανεπιστήμιο  του Χάρβαρντ. Οι συμμετέχοντες, που θα μπορούσαμε να τους αποκαλέσουμε πομπό και δέκτη του μηνύματος, βρισκόντουσαν στην Ινδία και στη Γαλλία.

Μέσω ενός συνδυασμού εγκεφαλογραφίας και διακρανιακής μαγνητικής διέγερσης, ο δέκτης μπορούσε να λάβει και να ξεχωρίσει μεταξύ δύο διαφορετικών λέξεων που σκεφτόταν ο πομπός, ο οποίος βρισκόταν μια ήπειρο μακριά.

Η μεταφορά του σήματος γινόταν επί τόπου μέσω wi-fi και το σήμα επηρέαζε κατευθείαν τον εγκέφαλο του δέκτη ο οποίος αναγνώριζε τη λέξη που είχε σκεφτεί ο πομπός.

Φυσικά αυτή η τεχνολογία βρίσκεται ακόμα σε πολύ πρώιμα στάδια, άλλα δεν υπάρχει κάτι που να εμποδίζει την ανάπτυξή της. Μπορεί να μην έχουμε ακόμα όλα τα απαραίτητα τεχνικά μέσα και την τεχνογνωσία, αλλά είναι θέμα χρόνου να τα αποκτήσουμε. Στο (μακρινό) μέλλον θα μπορούμε ίσως να μιλάμε με τη σκέψη, με πολύ μικρές συσκευές.

 

Δ. Ν.: Αυτές οι ιστορίες αναπόφευκτα προκαλούν κι ένα φόβο.

Ρ. Π.: Φυσικά. Ήδη σήμερα τα social media και εταιρίες όπως η Google καταγράφουν όλη τη δραστηριότητα των χρηστών και τη χρησιμοποιούν για να προσαρμόσουν καλύτερα τις διαφημίσεις τους.

Λογικό είναι να σκεφτεί κανείς πως τα δεδομένα της συνθετικής τηλεπάθειας, που τόσο βολική ακούγεται, θα μπορούσε να τα συλλέγει ένας υπεροργανισμός και να έχει πρόσβαση στις σκέψεις μας. Ο Γενναίος Κόσμος του Χάξλεϊ είναι εδώ. Ωστόσο αυτό δεν είναι απαραίτητα μονόδρομος.

Ένας από τους επικεφαλής του DARPA, του τμήματος έρευνας του Αμερικανικού στρατού, θεωρεί πως θα μάθουμε να σκεφτόμαστε με τέτοιο τρόπο ώστε να παρακάμψουμε το αντίστοιχο μηχάνημα.

Και όντως, ο εγκέφαλος είναι ένα πολύ εύθραυστο αλλά και ευέλικτο όργανο. Άτομα που έχουν υποστεί βλάβες δημιουργούν νέες συνδέσεις παρακάμπτοντας πλήρως την περιοχή που κάποτε εκτελούσε τη λειτουργία.

Έχουμε την ικανότητα να το παρακάμψουμε. Φυσικά κανείς δεν θέλει να ζει σε ένα κόσμο όπου οι σκέψεις του καταγράφονται. Και μια κοινωνία έχει πολλούς παράγοντες: ο στρατός, ο ΟΗΕ, οι επιχειρήσεις που θα θέλουν να βγάλουν κέρδος. Το οικονομικό όφελος θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό ποια τροπή θα πάρουν τα πράγματα.

 

Δ. Ν.: Υπάρχει και η περίπτωση απλά να ενσωματώσουμε πολύ τρομακτικά πράγματα στην καθημερινότητά μας χωρίς δεύτερη σκέψη. Κάποιος από το παρελθόν θα τρόμαζε αν μάθαινε πως οι απόγονοί του θα κυκλοφορούσαν με μίνι υπολογιστές που καταγράφουν τις κινήσεις τους στην τσέπη. Από την άλλη οι απόγονοί μας μπορεί μελετώντας τον τρόπο ζωής μας και βλέποντας, για παράδειγμα, ότι δεν είχαμε τηλεπάθεια στον 21ο αιώνα, να πουν «μα πώς ζούσαν οι παλιότεροι σε τέτοιες συνθήκες»;

Ρ. Π.: Ισχύει. Φυσιολογικό μας φαίνεται αυτό που έχουμε συνηθίσει. Στον Γενναίο Νέο Κόσμο, ο Χάξλεϊ μίλησε για μια εποχή όπου θα καταγράφονται τα πάντα και σαν αποτέλεσμα θα είμαστε άβουλοι και πειθήνιοι. Σήμερα, η Google και το Facebook βγάζουν πολύ περισσότερα χρήματα καταγράφοντας τις κινήσεις μας και πουλώντας μας πράγματα.

Δεν θέλουν να μας κάνουν πλήρως άβουλους, γιατί αν είσαι άβουλος δεν επιλέγεις να αγοράσεις ένα προϊόν. Τους συμφέρει περισσότερο να κατευθύνουν τη βούληση των υποψήφιων αγοραστών, αφήνοντάς την σχετικά ακέραια.

Σε αυτή την περίπτωση, το οικονομικό συμφέρον μας σώζει. Αν αύριο είναι πιο οικονομικά συμφέρον να είμαστε άβουλοι, μπορεί τα πράγματα να αλλάξουν.

 

 

 

KOYTI- Κβαντικός Εγκέφαλος

Πολλές από τις ανακαλύψεις της νευροεπιστήμης, μοιάζουν να επιβεβαιώνουν μια γνώση που είχαμε από την αρχαιότητα.

Για παράδειγμα, πρόσφατες έρευνες ανέδειξαν το μηχανισμό που κάνει τη γιόγκα ωφέλιμη: ένας ιδιαίτερα σκεπτικιστής νευροβιολόγος, ο Δρ Peter Strick, ανακάλυψε πως ο έλεγχος της κίνησης, αλλά και ο χειρισμός των αισθήσεων και των συναισθημάτων όπως διδάσκονται μέσα από τη γιόγκα, όντως αλλάζουν τη δομή του νου με τρόπο που οδηγεί στα οφέλη που όλοι γνωρίζουμε.

Ανάλογες έρευνες ανέδειξαν πώς το χρόνιο άγχος οδηγεί σε μεγαλύτερο άγχος ενώ η αισιοδοξία αυξάνει τις επιδόσεις και τη δημιουργικότητά μας, ενώ μάθαμε ότι όντως η γενναιοδωρία και η ευγνωμοσύνη έχουν μια σειρά από οφέλη για εμάς – ακριβώς όπως διδάσκουν από πάντα φιλοσοφίες και θρησκείες.

Άλλες ανακαλύψεις αποδεικνύονται πιο σοκαριστικές και όπως είναι αναμενόμενο, εγείρουν και περισσότερα ερωτήματα και διαφωνίες. Όπως γράφουμε σε αυτό το τεύχος, ο Δρ Donald Hoffman αμφισβητεί τόσο την πραγματικότητα όσο και την ίδια μας την ύπαρξη.

Ένας άλλος συνάδελφός του, ο Matthew Fisher του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, θεωρεί ότι ανακάλυψε πώς προκύπτει η συνείδηση στον άνθρωπο: χάρη στα άτομα φωσφόρου, ο εγκέφαλός μας λειτουργεί σαν «κβαντικός υπολογιστής» και αυτό οδηγεί ουσιαστικά στη δημιουργία της συνείδησης.

Η δήλωσή του ξεσήκωσε αντιδράσεις και απαντήσεις από άλλους νευροεπιστήμονες αλλά, ανεξάρτητα με το τελικό πόρισμα, φαίνεται πως θα πρέπει πλέον να συνηθίσουμε η επιστήμη να μας φέρνει μπροστά σε ανατροπές όσον αφορά τις βασικές μας πεποιθήσεις για το σύμπαν.

Το πώς θα τις χειριστούμε και τι θέση θα τους δώσουμε, μπορεί να ορίσει την πορεία της ανθρώπινης σκέψης στο μέλλον. Το σίγουρο, είναι πως δεν μπορούμε να τις αγνοήσουμε.

 

Who is Who

Η Δήμητρα Νικολαΐδου είναι υποψήφια διδάκτορας της Αγγλικής Φιλολογίας στο ΑΠΘ. Από τις εκδόσεις Αρχέτυπο κυκλοφορεί το βιβλίο της 50 Γυναίκες που Άλλαξαν τον Κόσμο.

 

Advertisements