Ο Απομαγεμένος Κόσμος 

από το περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ

Ζούμε παράξενες εποχές.

Ο λαμπερός κόσμος, όπου όλα έτρεχαν γυαλιστερά και γρήγορα να προλάβουν να γευτούν τα ατέλειωτα δώρα του καταναλωτικού παράδεισου, ηταν  χτες αλλά μοιάζει τόσο μακρινός. Θυμάστε άραγε την μοναδική σχεδόν υποχρέωση που επέβαλλε, ένα πλατύ χαμόγελο, δείγμα «θετικής» σκέψης και διάθεσης  που δεν θα σκίαζε την «αύρα» των χαρούμενων συμπολιτών.  Δείτε με  σημερινό ματι πως είχαν εξελιχθεί τα βιβλία της «εσωτερικής» αναζήτησης.  Το αλφαβητάρι του διαλογισμού και της ενδοσκόπησης κάθε σχολής διυλίστηκε και από αυτό έβγαλαν,υποτίθεται, το νέκταρ της διδασκαλίας που προσέφεραν Διδάσκαλοι, συγγραφείς και οργανώσεις εύπεπτο και απλό για να καταναλωθεί άμεσα σαν σφηνάκι.

Τα μηνύματα ήταν απλά και υπερφίαλα σαν την εποχή: Μην πιέζεστε, μην προβληματίζεστε μην σκοτίζεστε μέσα σε δαιδάλους ιδεών και σελίδες περίεργων βιβλίων. Σε 48 ώρες σας διδάσκουμε τη μέθοδο για να βρείτε την ευτυχία, να αποκτήσετε λεφτά, και τον σύντροφο της ζωής σας. Οι εξειδικεύσεις ήταν πολλές: Πως θα αποκτήσετε την εργασία που σας αξίζει, πως θα ικανοποιήσετε τον σύντροφό σας/ προϊστάμενο σας/ περίγυρό σας, πως θα νικήσετε ότι δεν σας αρέσει από αρρώστια μέχρι τον ερωτικό-επαγγελματικό αντίζηλο. Τα σλόγκαν απλά και απλοϊκά για να είναι κατανοητά απ όσους  ήθέλαν να προσθεσουν στο βιογραφικό τους και πινελιές «ψαγμένου»: Θετική σκέψη, τα καθαρίζει όλα σαν απορρυπαντικό. Εστιασμένη σκέψη και το σύμπαν θα συνωμοτήσει για την μεγαλειότητα σου και μόνο.

drugstore

Ήταν γραφικός όποιος σχολίαζε ή αμφισβητούσε τότε αυτή την κατάσταση που είχε τόσο σχέση με εσωτερισμό ή έστω με με το Γκράαλ του well being, όσο η γάτα μου με έναν ελέφαντα τσίρκου.

Και όμως όλα είχαν ειπωθεί από γραφικούς που οι λειτουργικά αγράμματοι PHDαδες, λάτρεις και δημιουργοί των οικονομικών μπαλονιών, δεν μπορούσαν να κατανοήσουν ούτε την εισαγωγή των βιβλίων τους.

Ο Μαξ Βέμπερ (1864-1920) εκατό χρόνια, στο έργο του Προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού -1- σημείωσε ως την χαρακτηριστική ιδιαιτερότητα του δυτικού πολιτισμού την απομάγευση του κόσμου (disenchantment of the world) και τον «εξοβελισμό της μαγείας ως τεχνικής σωτηρίας».

Μια θεμελιώδης αλλαγή στις σχέσεις ουρανού και γης, που αφαίρεσε την επιρροή του πνευματικού στοιχείου πάνω στο εγκόσμιο και άλλαξε πλήρως την τάξη του κόσμου και των ανθρώπων.

Σκοπός έγινε το έργο που θα παράξεις στον επι της γης βίο σου και το κέρδος που θα αποκομίσεις, δηλαδή ο υλικός πλούτος που θα συσσωρεύσεις, χρησιμεύει ως δείκτης και βεβαίωση της επιτυχίας σου.  Ο παράδεισος έγινε απτός και τα χρήματα είναι η μόνη και χειροπιαστή επιβεβαίωση της θείας ευλογίας.

Ετσι αυτή η εξέλιξη της θρησκείας οδήγησε σε ένα ισχυρό κράτος με ανίσχυρους θεούς και λαό αφοσιωμένο πλήρως στο κέρδος που απεκόμιζε από την εργασία. Όποιος δεν ακολουθούσε ετούτη την οδό ήταν ανήθικος- αφού δημιουργούσε εμπόδιο στην εξέλιξη του συνόλου- και εξοβελιστέος. Έτσι ήρθε η βιομηχανική επανάσταση και έτσι φτάσαμε στο «Η  Εργασία Απελευθερώνει» του Νταχάου.

no miracles

Ποιο πρόσφατα (1985) ο Marcel Gauchet –συνεργάτης του Καστοριάδη- καταπιάστηκε με το ίδια θέμα της απομάγευσης για να διαπιστώσει πως, ενώ η πίστη παραμένει πρώτη σε «κατανάλωση», η ουσιαστική πορεία της θρησκευτικότητας στον κόσμο έχει περατωθεί

Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι -σήμερα- οι κοινωνίες εξακολουθούν να θρησκεύουν· Οι θεοί μπορεί να επιβιώνουν, αλλά η εξουσία τους πέθανε. Ο Γκοσέ αναγνωρίζει το «μείζον συμβάν της ανθρώπινης ιστορίας» στην ανάδυση του Κράτους και στην εξορία του «ιερού» από την καθημερινή ζωή. Ένα «ξερίζωμα» του ανθρώπου απ’ το μέγα παρελθόν που τον οδήγησε στο μικρό συγκριτικά ιστορικό παρόν του και απ’ το οποίο δεν έχει ακόμη συνέλθει (να υπενθυμίσω ότι έγραφε το 1985) -2-

«Πώς να συμφιλιωθεί η νόμιμη μέριμνα για το ενθάδε με τη μοναδική άξια λόγου μέριμνα, που δεν είναι άλλη από τη μέριμνα για το επέκεινα;».

Μέσα όμως στην καλπάζουσα ευτυχία ουδείς είχε χρόνο να ξοδέψει «μεριμνώντας για το επέκεινα», αφού ο χρόνος μας ήταν ηθικό και υποχρεωτικό να επενδύεται μόνο  για την «μέριμνα του ενθάδε», μέσα σε κάθε λογής πρότζεκτς, μπίζνες πλαν και θεάρεστες φούσκες, ποδοπατώντας σαν άχρηστα και αόρατα μερμύγκια όσους δεν μπορούσαν να συμβαδίσουν ή τολμούσαν να εκφράσουν απορίες.

Εδω στην Ελλάδα, λίγο πριν ξεσπάσει η μεγάλη μπόρα (2008) μια επιστημονική ομάδα χρησιμοποίησε την ιδέα της απομάγευσης μελετώντας τις μορφές κρίσης που υπήρχαν σε διάφορους κοινωνικούς χώρους εργαζομένων και τις συλλογικές οδύνες θέσης. «… μορφές οδύνης ανθρώπων που έχουν όλο και περισσότερο την αίσθηση ότι η κοινωνική τους δυσφορία δεν έχει χώρο για να εκφρασθεί, πως κανείς δεν τους ακούει, πως καμιά εξουσία δεν επιμελείται, και μάλιστα χωρίς καμία πολιτική αιδώ, τη δυσφορία που βιώνουν. Όλο και περισσότεροι πολίτες έχουν σήμερα την αίσθηση όχι μόνο πως δεν έχουν τόπο για να μιλήσουν και να εκφράσουν αυτές τις οδύνες αλλά και ότι δεν υπάρχει τρόπος για να ακουσθούν».  -3-

Κανείς δεν μπορούσε να τους ακούσει και οι ευτυχισμένοι «παικτες» στην καλύτερη περίπτωση τους σύστηναν να είναι ποιο «θετικοί» ή ποιο εστιασμένοι ώστε να μπορέσει να συνωμοτήσει επιτέλους το σύμπαν και για αυτούς. ‘Ισως αν δοκίμαζαν τις βασικές ασκήσεις αναπνοής από το best seller «10 τρόποι να πειτε αντίο στην κατάθλιψη», θα μπορούσαν να έχουν θετικότερο mood;

Και κάπου εκεί έγινε η ανατροπή. Η εργασία απελευθέρωνε αλλά εμείς ως μεσογειακοί τύποι δεν παίζαμε σωστα το παιχνίδι. Και τότε καταλάβαμε πως αντί να είμαστε συμπαίκτες σε κοινό παιχνίδι όπως νομίζαμε, ήμασταν αναλώσιμα τα πιόνια. Ανήθικα, άχρηστα, τεμπέλικα πιόνια που δημιουργούν πρόβλημα στα πειθαρχημενα μέρη του παιχνιδιού.

Το 2011 περασε σχεδόν απαρατήρητο ότι ο Μπαράκ Ομπάμα, ζήτησε από τους πολίτες να σταματήσουν να διαχειρίζονται τα δολάρια σαν χρήματα της Μonopoly. Ποιος τον άκουσε; Γιατί το είπε; ΄Ετσι κι αλλιώς ότι δεν είναι στο δελτίο των 8,  δεν υπάρχει.

Και τώρα, τώρα τι γίνεται; Στην κοινωνική επιστήμη, απομάγευση είναι ο πολιτιστικός εξορθολογισμός και η υποτίμηση του μυστικισμού, εμφανής στη σύγχρονη γραφειοκρατική και εκκοσμικευμένη κοινωνία όπου οι διαδικασίες είναι προσανατολισμένες προς ορθολογικούς στόχους, σε αντίθεση με την παραδοσιακή κοινωνία όπου για τον Weber «ο κόσμος παραμένει ένας μεγάλος μαγεμένος κήπος».

Ενας μαγεμένος κήπος απ όπου μόνοι μας βγήκαμε για να γίνουμε κομμάτι στα Lego του Θαυμαστού Καινούργιου Κόσμου και ξαφνικά ανακαλύψαμε ποσο πολύ επώδυνο ήταν. Ο μαγικός κήπος όμως – το ιερό που συνδέει ανθρώπους και κοινωνίες με το παρελθόν τους και τους κάνει μέρος του αιώνιου χρόνου- μοιάζει χαμένος.

Και φτάσαμε στο σήμερα.

Σε ολόκληρη την Ευρώπη που πλέον είναι μέσα στην κρίση και βέβαια στην Ελλάδα έχει παρατηρηθεί μια στροφή στην εσωτερική αναζήτηση. Άνθρωποι που ποτέ δεν το είχαν σκεφτεί μέχρι σήμερα, προσπαθούν να βρουν διέξοδο από το υπαρξιακό κενό την κατάθλιψη και την απόγνωση προσκολλούμενοι σε κάθε είδους διδασκάλους, masters και ομάδες, που τάζουν ένα κάποιο μαγικό και απόκρυφο στήριγμα στον πνευματικό και υλικό κατήφορο της καθημερινότητας τους. Και είναι πολλοί οι «διδάσκαλοι» σαν τα σαλιγκάρια μετά τη βροχή. Κάποιοι από αυτούς μπορεί μέχρι πέρσι να πούλαγαν ευρωπαϊκές επιδοτήσεις και τώρα προωθούν σωτηρίες ψυχών.  Είναι άλλωστε αγαπημένο σύνθημα των «θετικά σκεπτόμενων» ότι, η κρίση γεννά ευκαιρίες.

Για να σοβαρευτούμε. Κανείς δεν μπορεί να παίζει με ψυχές και ζωές απελπισμένων ανθρώπων. Είτε εγώ, αγαπημένε μου αναγνώστη, είτε εσύ, είτε κάποιο δικό σου πρόσωπο, τώρα ή σε λίγο καιρό μπορεί να φλερτάρει με απόγνωση και κατάθλιψη.

Η κρίση πράγματι – και υπ αυτή την έννοια- είναι ευκαιρία , τραγική ευκαιρία να ξαναδούμε πάλι τα θεμελιώδη της ύπαρξης μας.

Να δούμε πάλι μετά από χρόνια πως δίπλα μας υπάρχουν άνθρωποι με σάρκα, οστά, και ανάγκες, όπως ακριβώς και εμείς. Με ελαττώματα που μας κάνουν πραγματικούς και ελάχιστα ίσως προτερήματα που αυτά ακριβώς μας κάνουν πολύτιμους για την κοινή μας ζωή.

Χρειάζεται να απλώσουμε το χέρι μας, όχι για φιλανθρωπία. Γραπώνουμε γερά το χέρι του «πλησίον» σε αλληλεγγύη. Το χέρι που τραβάς έξω από τη λάσπη είναι το ίδιο που στη συνέχεια θα σε στηρίξει για να σηκωθείς στα πόδια σου.

Ολοι μαζί πορευτήκαμε για χιλλιάδες χρόνια και όλοι μαζί θα συνεχίσουμε στη στιγμή που μας αναλογεί μέσα στην αιωνιότητα.

Είναι μια μοναδική ευκαιρία να ξανασκεφτούμε την πορεία μας και να επιλέξουμε με ποιους και πως θα συνεχίσουμε. Με δική μας επιλογή και όχι με κινήσεις ανάγκης.

Σε αυτό το περιοδικό μονότονα σχεδόν έχουν επαναλάβει δυο λέξεις κλειδιά: Αυτογνωσία και συνειδητότητα.

Έτσι όπως όλοι είμαστε μεσα στη λάσπη, ας επιλέξουμε η επόμενη μικρή κίνηση μας να είναι προϊόν της δικής μας σκέψης και βούλησης. Κι αν κάπου αποτύχουμε, και τι έγινε; Αλάνθαστοι είναι μόνο οι θεοί και οι φωστήρες που μας έφτασαν έως εδώ. Ας κάνουμε μια έστω μικρή κίνηση, στηριγμένοι στη δική μας ελεύθερη βούληση. Έτσι κι αλλιώς πόσο ποιο χάλια μπορούν να πάνε μερικά πράγματα;

Τολμήστε το και που ξερετε. Μπορεί και να πετύχει το πρώτο δικό σας, το μικρό το ελάχιστο. Και μετά ξεθαρρεμένοι να τολμήσετε ένα ακόμα μικρό βήμα. Και με μικρά βήματα, με παραπατήματα και σκουντουφλήματα αλλά πάντα συνεχίζοντας ξεκινά μια νεα πορεία. Η δικιά σας. Η δικιά μας.

Προς τον μεγάλο μαγεμένο κήπο που πάντα υπομονετικά μας περιμένει όλους.

-1- : Μαξ Βέμπερ, Η Προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού, Επιμέλεια:Βασίλης Φίλιας, Μτφρ.: Μιχ. Γ. Κυπραίου,Εκδόσεις GUTENBERG

-2- : MARCEL GAUCHET, H Απομάγευση του Κόσμου (ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ) Μτφρ.: Άντα Κλαμπατσέα, Εκδόσεις Πατάκη

-3-  : Η απομάγευση του κόσμου, Επιμέλεια Νίκος Παναγιωτόπουλος, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, 2008

http://www.oodegr.com/oode/koinwnia/kapitalismos1.htm

 

Advertisements