Εις μνήμην Τζιορντάνο Μπρούνο: Έργα και Ημέρες

Από το phoenixrising.org.gr/en/3841/giordano_bruno/#.Tz9vX1H4LVd

Σαν σήμερα το 1600 έχασε τη μάχη με την Ιερά Εξέταση και θανατώθηκε στην πυρά μια από τις πιο αξιόλογες μορφές της Αναγέννησης και προπάτορες των Δυτικών Εσωτερικών Παραδόσεων, ο Τζιορντάνο Μπρούνο. Παρακάτω μια μικρή αναδρομή στο έργο και τη ζωή του, που καλύπτει και τους λόγους της δυσαρέσκειας της Ιεράς Εξέτασης μαζί του, όπως και μέρος της μεγάλης του προσφοράς στην Δυτική Εσωτερική Παράδοση.

Βιογραφικό

Δομινικανός μοναχός, φιλόσοφος, μαθηματικός, αστρονόμος και Αναγεννησιακός μάγος, ο Τζιορντάνο Μπρούνο (1548-1600) ήταν από τις πιο πολυσυζητημένες και πολύχρωμες μορφές της εποχής του. Τα έργα του απαγορεύτηκαν από την Καθολική Εκκλησία, ενώ, κατηγορούμενος ως αιρετικός, μετά από επτά χρόνια φυλάκισης οδηγήθηκε στην πυρά σε κεντρική πλατεία της Ρώμης την 17η Φεβρουαρίου 1600.

Γεννήθηκε στη Νόλα της Νάπολης, έγινε νεόφυτος του Δομινικανού Τάγματος στα 17, και χειροτονήθηκε στα 24. Έγινε γρήγορα γνωστός για τις διατριβές του και την ανάπτυξη της Μνημοτεχνικής, θεωρία που παρουσίασε στον τότε Πάπα Πίο 5ο. Η τιμή αυτή ανέδειξε τον Μπρούνο, ο οποίος όμως στα επόμενα χρόνια έγινε απρόσεκτος και περισσότερο ευθαρσής απ’ότι έπρεπε για την εποχή εκείνη, με αποτελέσμα να συνταχθεί εναντίον του κατηγορητήριο για βλασφημία και ασέβεια προς τα ιερά σύμβολα. Παίρνοντας είδηση την επικείμενη σύλληψή του, ο Μπρούνο εγκατέλειψε τα ράσα και περιπλανήθηκε σε διάφορες πόλεις της Ιταλίας, στη Γαλλία και την Ελβετία.

Κατά τη διάρκεια της περιπλάνησής του συνέχισε να γράφει διαρκώς, ώσπου εν τέλει εκδιώχθηκε από τη Γενεύη λόγω του αντιδραστικού του λόγου. Κατέφυγε στη Λυόν όπου έλαβε διδακτορικό θεολογίας και δίδαξε για μια περίοδο στο πανεπιστήμιο. Εν συνεχεία βρέθηκε στο Παρίσι, που έγινε διάσημος για την τρομερή του μνήμη, σε βαθμό που τον κάλεσε ο βασιλιάς Ενρίκος 3ος, θέλοντας να ανακαλύψει εάν οι μνημονικές του ικανότητες οφείλονταν στην Μνημοτεχνική ή στη μαγεία. Έγινε προστατευόμενος Γάλλων ευγενών και η φήμη του εξαπλώθηκε, ενώ το 1583 ταξίδεψε στην Αγγλία, παραδίδοντας διαλέξεις και δημοσιεύοντας κάποια από τα πιο σημαντικά του έργα.

Επέστρεψε στη Γαλλία το 1585, ταξίδεψε στη Γερμανία, κι εν συνεχεία στην Πράγα, ενώ το 1532 ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση του πατρίκιου Τζιοβάνι Μοντσενίγου κι επέστρεψε στη Βενετία. Ο Μοντσενίγος του ζήτησε να του διδάξει την Μνημοτεχνική, αλλά εν τέλει δυσαρεστήθηκε μαζί του και τον κατήγγειλε στην Ιερά Εξέταση, με αποτέλεσμα την σύλληψη, την φυλάκιση, και αφού αρνήθηκε να ανακαλέσει τις φιλοσοφικές του θέσεις, την εκτέλεσή του. Το 2000, στην 400η επέτειο της εκτέλεσής του, το Βατικανό εξέφρασε τη λύπη του για την απόφαση αυτή, επιτέλους αναγνωρίζοντας την προσφορά του Μπρούνο στον Δυτικό πολιτισμό…

Το έργο του

Το έργο και η σημασία των διδασκαλιών του Μπρούνο χωρίζονται σε τρία βασικά σημεία: Η Μνημοτεχνική, οι κοσμολογικές του θεωρίες, και οι θεωρίες του περί μαγείας, οι οποίες όμως είναι ουσιαστικά αλληλένδετες μεταξύ τους. Και οι τρεις αυτές ενότητες έχουν σημασία για τις μέρες μας, αλλά ίσως η πιο διαχρονική εκ των τριών είναι η μνημοτεχνική, μια αρχαία τέχνη που αναβίωσε ο ίδιος ο Μπρούνο και για την οποία ενδιαφέρθηκαν πολλοί διανοούμενοι της εποχής. Οι δε θέσεις και διατριβές του για την κοσμολογία και τη μαγεία επηρέασαν βαθύτατα την αντίληψη των συγχρονών του, στην πρώτη περίπτωση για την ηλιοκεντρική φύση του σύμπαντος, και στη δεύτερη σε ό,τι αφορά την Μαγική παράδοση, κεντρικό σκέλος του κορμού ρευμάτων του Δυτικού Εσωτερισμού.

Κοσμολογία και Αστρονομία

Πτολεμαιϊκό Γεωκεντρικό Σύμπαν

Κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα και στην αρχή της Αναγέννησης, η επικρατέστερη θεωρία για τη συμπαντική δομή υποστήριζε την Πτολεμαϊκή γεωκεντρική θέση, ότι δηλαδή η Γη βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντoς και τα υπόλοιπα ουράνια σώματα περιστρέφονται γύρω της. Επιπλέον, σύμπαν θεωρούταν το ορατό στερέωμα, με όρια το πρώτον κινούν – του οποίου η κίνηση αποτελούσε χάρισμα ενός υπερβατικού Θεού που υπήρχε μόνο έξω από αυτό. Αυτή η θέση υποστηριζόταν σθεναρά από τη θεολογία της εποχής, αφού ταίριαζε απόλυτα με την πεποίθηση ότι ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο την κυριότητα της γης και της φύσης, κι εφόσον το σύμπαν είναι γεωκεντρικό, στην ουσία είναι και ανθρωποκεντρικό. Όμως, στις αρχές του 15ου αιώνα ο Νικόλαος Κουσάνος επανεξέτασε τις θεωρίες του Δημόκριτου και του Λουκρήτιου, διατυπώνοντας τη θεωρία ενός πανθεϊστικού σύμπαντος που επεκτείνεται στο άπειρο, και πως ο Θεός βρίσκεται παντού μέσα σ’αυτό. Έναν αιώνα αργότερα, ο Κοπέρνικος (1473-1543) διατύπωσε την πλέον ολοκληρωμένη ηλιοκεντρική θεωρία, η οποία δημοσιεύτηκε λίγο πριν το θάνατό του. Δεν προκάλεσε ιδιαίτερες διαμάχες, και ούτε έγινε ιδιαίτερα γνωστή όταν εκδόθηκε, αν και δημοσιεύτηκαν κάποιες αποδοκιμαστικές διατριβές που κατήγγειλαν τη θεωρία του Κοπέρνικου ως αντίθετη προς τις Γραφές.

Αυτή περίπου την κοσμοαντίληψη κληρονόμησε ο Μπρούνο ως νέος αναζητητής, σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών και αναταράξεων σε ό,τι αφορούσε ολόκληρο τον Δυτικό πολιτισμό. Ίσως το πιο συνταρακτικό γεγονός που πυροδότησε τις φιλοσοφικές και κατ’επέκταση κοινωνικοπολιτικές αλλαγές της Αναγέννησης, ήταν η ανακάλυψη των χαμένων κειμένων του Πλάτωνα και του Ερμή Τρισμέγιστου από τους ναυτικούς του τότε κυβερνήτη της Φλωρεντίας, Κοσίμο ντε Μεντίτσι, και τη μετάφρασή τους από τον Μαρσίλιο Φιτσίνο. Η ανακάλυψη και διάδοσή τους οδήγησε στην μετατόπιση της μεσαιωνικής κοσμολογικής θεώρησης που τοποθετούσε τον άνθρωπο γονυπετή μπροστά σε έναν Παντοδύναμο Θεό τιμωρό, προς μια ανθρωποκεντρική θέση που δόξαζε την ανθρώπινη φύση, βασιζομένη στην Νεοπλατωνική θέση ότι ο άνθρωπος δύναται να πραγματώσει την θεία σπίθα που βρίσκεται μέσα του, και να αποτελέσει τη γέφυρα μεταξύ υλικού και πνευματικού πεδίου. Όμως, η Εκκλησία αντιστάθηκε σθεναρά, απαντώντας με την Ιερά Εξέταση όπου η επιστήμη της εποχής αμφισβητούσε το γράμμα των Γραφών – κατά την ερμηνεία τους.

Η διαμάχη περί συμπαντικής δομής κορυφώθηκε με την εφεύρεση του πρώτου τηλεσκόπιου από τον Γαλιλαίο (1564-1642), ο οποίος πλήρωσε τις επιστημονικές του πεποιθήσεις με δια βίου κατ’οίκον φυλάκιση. Αν γλίτωσε από την πυρά και τα μπουντρούμια, το χρωστούσε στον Τζιορντάνο Μπρούνο, που παρά τις αποδοκιμασίες που αντιμετώπισε  για τις ηλιοκεντρικές του πεποιθήσεις, κατάφερε μέσω των περιπλανήσεών του να διαδώσει σε όλη την Ευρώπη την θέση του Κοπέρνικου, μαζί με μερικές πολύ σημαντικές προσθήκες, ουσιαστικά θέτοντας τις βάσεις για την μετέπειτα αστρονομική εξερεύνηση που οδήγησε στην περεταίρω επιστημονική εξέλιξη.

Όμως, πέρα από τη φαινομενικά απλή διόρθωση της εσφαλμένης γεωκεντρικής θεωρίας, μια από τις σημαντικότερες πεποιθήσεις του Μπρούνο (που οδήγησε σε μια από τις σοβαρότερες κατηγορίες εναντίον του) ήταν ο ισχυρισμός ότι ο Ήλιος δεν είναι παρά ένα άστρο περιτριγυρισμένο από πλανήτες, άρα το κάθε αστέρι περιτριγυρίζεται από άλλους κόσμους, ενώ ο Θεός βρίσκεται παντού μέσα στο ζωντανό – και άπειρο – σύμπαν. Ο Μπρούνο επίσης θεωρούσε ότι η ύλη έχει συνειδητότητα – μια θέση που μόνο στις μέρες μας αρχίζει και αποδεικνύει η επιστήμη.

Άρα , αναλογιζόμενοι την σημασία των κοσμολογικών θέσεων του Μπρούνο, πρέπει να τις τοποθετήσουμε στα συμφραζόμενα της εποχής, αλλά και να λάβουμε υπ’όψη την σχεδόν προφητικό τους περιεχόμενο και την βαθύτατη επιρροή του σε πολλά σκέλη του Ευρωπαϊκού πολιτισμού. Για εμάς σήμερα η έννοια του ηλιοκεντρισμού είναι κάτι το απόλυτα δεδομένο, αλλά χωρίς τον Μπρούνο, ίσως να είχε πολύ διαφορετική πορεία η ανάπτυξη της αστρονομίας, αλλά και η θέση της Εκκλησίας, καθώς η ανάπτυξη της επιστήμης και οι νέες φιλοσοφικές θέσεις που επήλθαν άλλαξαν ριζικά τη δυναμική Εκκλησίας-λαού-πολιτισμού. Εν τέλει, η ανακάλυψη και διάδοση της έννοιας αυτής συνεπάγεται όχι μόνο την μεταφορική ανόρθωση του ανθρώπινου αναστήματος, αλλά και μια νέα αντίληψη για την ίδια τη φύση της ύλης.

Μάγοι και Δαίμονες

Εικονογράφηση από βιβλίο του Μπρούνο

Αν ο Μαρσίλιο Φιτσίνο που αναφέραμε νωρίτερα ήταν ο πνευματικός πατέρας της Αναγεννησιακής φυσικής μαγείας, ο Τζιορντάνο Μπρούνο ήταν ο ιερέας της. Ως μεταφραστής των Ερμητικών κειμένων, ο Φιτσίνο ανακάλυψε δύο σαφή σκέλη του λεγόμενου Ερμητισμού: αυτό των αντιστοιχιών (όπως επάνω, έτσι και κάτω), και αυτό της μαγείας, της αλχημείας, και της Αιγυπτιακής και αρχαιοελληνικής Θεουργίας. Η Φυσική Μαγεία (Magia Naturalis) την οποία πραγματεύτηκε και εφάρμοζε ο Φιτσίνο βασίζεται στη θεωρία των αντιστοιχιών μεταξύ των στοιχείων της φύσης σε όλα τα επίπεδα με τους πλανητικούς κραδασμούς, τις μουσικές νότες, κι εν τέλει, με το Θεό, ενώ τη θεωρούσε ύψιστη μέθοδο γεφύρωσης υλικών και θείων πεδίων.

Ο Φιτσίνο πίστευε ότι η Φυσική Μαγεία και η αστρολογία συμβαδίζουν απόλυτα με τον Χριστιανισμό, καθώς κάνουν χρήση μόνο των άψυχων φυσικών στοιχείων που είναι, άλλωστε, οι εκφάνσεις του Θεού σε χαμηλότερο κραδασμικό επίπεδο. Ο Φιτσίνο ναι μεν χρησιμοποίησε τους Ορφικούς ύμνους προς τις θεότητες του Ελληνικού Πανθέου στις τελετουργίες του, αλλά ισχυριζόταν ότι εκπροσωπούσαν απλά τις πλανητικές δυνάμεις, ενώ έκανε πολύ σαφή διαχωρισμό μεταξύ της Φυσικής Μαγείας και οποιουδήποτε είδους μαγείας επικαλούνταν πνεύματα – συμπεριλαμβανομένης και της θεουργίας – κάτι που θεωρούσε και επικίνδυνο, και αντιχριστιανικό.

Η ουσιαστική διαφορά μεταξύ της φυσικής μαγείας και της λεγόμενης «δαιμονικής μαγείας» βρίσκεται στην επίκληση πνευμάτων – και λέγοντας πνεύματα εννοούμε τους αγαθούς δαίμονες της αρχαιότητας: εκείνες δηλαδή τις οντότητες κάπου μεταξύ ύλης και πνεύματος – τους κάποτε ημίθεους – που κατά τον Πλάτωνα (Συμπόσιο) είναι οι ενδιάμεσοι μεταξύ θεών και θνητών, και κατά τον Ερμή Τρισμέγιστο φυλούν τις πύλες των σφαιρών μεταξύ γης και ουρανού. Στην αρχαιότητα έπαιζαν τον ίδιο ρόλο κι έχαιραν της ίδιας περίπου εκτίμησης με τους «φύλακες αγγέλους» του Χριστιανισμού, αλλά με την έλευση του Χριστιανισμού δαιμονοποιήθηκαν στην κυριολεξία, ενώ πολλές παραδόσεις τους διαχωρίζουν σε περίπλοκες ιεραρχίες καλοπροαίρετων αλλά και κακόβουλών δαιμόνων.

Με την ανακάλυψη των ερμητικών κειμένων, και συγκεκριμένα των περιγραφών κι επεξηγήσεων των αστρικών και άλλων δαιμόνων, ο Μπρούνο κατέληξε πως επρόκειτο για την οδό προς την απόλυτη θέωση. Βλέποντας τη μαγεία και την επίκληση δαιμόνων πολύ διαφορετικά από τον Φιτσίνο, ο Μπρούνο εξέλιξε τα πρώτα στάδια της τελετουργικής Μαγείας, συνδυάζοντας τις φυσικές αντιστοιχίες με αρχαίους Αιγυπτιακούς συμβολισμούς, στοιχεία της Καμπαλά και της θεουργίας, και επινοώντας εξαιρετικά περίπλοκα μαγικά συστήματα. Το κοινό τους σημείο αναφοράς είναι η Φύση, το θεμέλιο κάθε είδους μαγείας, που κατά τους Αναγεννησιακούς μάγους αποτελεί ένα ανοιχτό βιβλίο στο οποίο μπορούμε να αντιληφθούμε το πρόσωπο και τη βούληση του Θεού. Για τον Φιτσίνο που ακολουθούσε την Νεοπλατωνική φιλοσοφία, η φύση, από το πιο ταπεινό λουλούδι μέχρι τον πιο μεγαλειώδη αστερισμό αποτελούν εκφάνσεις του Θεού. Για τον Μπρούνο, το κάθε φυσικό φαινόμενο και στοιχείο εμπεριέχει και μια νοήμων δαιμονική οντότητα, που στόχος του δεν ήταν απλά να την καλέσει, αλλά να καταληφθεί από αυτήν ώστε να έρθει ένα βήμα πιο κοντά στο Θεό, αυξάνοντας τη δική του θεία φύση. Αυτή η θέση αποτελεί και το θεμέλιο της τέχνης για την οποία έγινε διάσημος, και για την οποία έχασε τη ζωή του.

Η Μνημοτεχνική

Σφραγίδα Μνημοτεχνικής του Μπρούνο

Η μνημοτεχνική συνδέεται άμεσα με την προφορική παράδοση, χρονολογείται τουλάχιστον από το 500π.Χ., και κατάγεται από την αρχαιοελληνική εκπαίδευση στη ρητορική και τη λογική. Στην αρχαιότητα επρόκειτο για τεχνική την οποία χρησιμοποιούσαν οι ρήτορες για να θυμούνται μακροσκελείς ομιλίες, κάνοντας μεγάλη χρήση της οπτικής μνήμης.

Πρώτα κατασκεύαζαν έναν νοητό χώρο στο μυαλό τους, με τον ίδιο τρόπο που όταν θέλουμε να ανακαλέσουμε στη μνήμη ένα γνωστό μας χώρο, μπορούμε εύκολα να το δούμε «νοητά» κλείνοντας τα μάτια. Εν συνεχεία το στόλιζαν με κάθε λογής αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, και το γέμιζαν με αντικείμενα, σκαλίσματα, αγάλματα, και ούτω καθεξής. Η επιλογή αρχιτεκτονικής και αντικειμένων δεν γινόταν τυχαία, αλλά πάντα σε σχέση με έναν συγκεκριμένο τάδε ή δείνα συμβολισμό, ο οποίος λειτουργούσε ως υπενθύμιση, ή μνημονικό, για την κάθε φράση από την ομιλία που ήθελε να θυμηθεί.

Έτσι, λόγου χάρη, ένας θρόνος επάνω σε μια εξέδρα, με ένα σπασμένο άγαλμα του Δία πίσω του, θα μπορούσε να συμβολίζει έναν βασιλιά που ενώ κάποτε είχε την εύνοια του Δία, πλέον αποδυναμώθηκε και την έχασε. Εάν στο άγαλμα υπήρχε καρφωμένη μια λόγχη, τότε θα υπαινισσόταν ότι ο βασιλιάς έχασε την εύνοια του Δία λόγω κάποιου ισχυρού εχθρού.

Οπότε ο ρήτορας χώριζε την ομιλία του σε τμήματα, και κατασκεύαζε τον μνημονικό του χώρο τοποθετώντας στη σειρά τα συμβολικά αντικείμενα. Όταν ήθελε να ανακαλέσει στη μνήμη την ομιλία, απλά έκανε νοητό περίπατο μέσα στο χώρο, κοιτάζοντας γύρω του, και την ξαναέχτιζε φράση-φράση.

Σχεδιάγραμμα Μνημοτεχνικής του Μπρούνο

Η μνημοτεχνική δεν είχε ξεχαστεί εντελώς την εποχή του Μπρούνο, αλλά εκείνος την ανήγαγε σε νέα ύψη, συνδυάζοντας στοιχεία μαγείας κι Ερμητισμού με την αρχαία αυτή τέχνη. Με βάση τα μαγικά κείμενα του Ερμή Τρισμέγιστου, την Χριστιανική Καμπαλά του Πίκο ντελλα Μιράντολα, το συγκριτικό έργο του Αγκρίππα (που ουσιαστικά αποτελούσε εγκυκλοπαίδεια μαγείας της εποχής), και τις μαθηματικές του γνώσεις, ο Μπρούνο ανακατασκεύασε το σύστημα της μνημοτεχνικής ώστε οι συμβολισμοί και οι αντιστοιχίες που χρησιμοποιούσε να αντανακλούν τα πιο ισχυρά μαγικά σύμβολα. Στο βιβλίο του De Umbris Idearum (Περί των Σκιών των Ιδεών, Παρίσι, 1582) απεικονίζει έναν τροχό χωρισμένο σε τριάντα υποδιαιρέσεις, και με τον ήλιο στο κέντρο – καθρεφτίζοντας τις ηλιοκεντρικές του κοσμολογικές πεποιθήσεις, ενώ αργότερα κατασκεύασε ένα ακόμη πιο περίπλοκο σχεδιάγραμμα με τη μορφή θεάτρου, όπου η κάθε θέση της κάθε κερκίδας περιείχε διαφορετικό σύμβολο. Το σχεδιάγραμμα μάλιστα προοριζόταν για κατασκευή, αλλά δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

Τα σύμβολα που εμπεριέχονται στις υποδιαιρέσεις διέπονται από μαγικούς και αστρολογικούς συμβολισμούς που περιγράφονται γλαφυρά στο υπόλοιπο βιβλίο. Ο Μπρούνο παρουσιάζει τις αντιστοιχίες της Φυσικής Μαγείας ντυμένες με Αιγυπτιακά σύμβολα και περίπλοκες ανθρώπινες και θεϊκές μορφές, περιλαμβάνοντας επτά εικόνες για κάθε πλανήτη – οπού η κάθε εικόνα αντιστοιχεί σε διαφορετική μαγική ιδιότητα, και η χρήση της προσδίδει μέρος της δύναμης της ιδιότητας αυτής στον μάγο. Για παράδειγμα, η πρώτη απεικόνιση του Κρόνου δείχνει έναν άντρα με κεφάλι κερασφόρου ελαφιού, καθισμένο σε έναν δράκο, κρατώντας στο δεξί του χέρι μια κουκουβάγια που τρώει ένα φίδι. Ουσιαστικά πρόκειται για σύνθετο σύμβολο που κατάγεται τόσο από τους Αιγυπτιακούς αστρολογικούς «δαίμονες» (με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης), εμπεριέχοντας θεουργική ισχύ.

Μπαίνοντας στη διαδικασία να αποτυπώσει στη μνήμη του την «Αντανάκλαση του Σύμπαντος» στο νου του με αυτές τις αρχετυπικές μορφές, ο Μπρούνο στόχευε να βιώσει την Αιγυπτιακή ιερουργία, και να ανυψώσει το πνεύμα του καθιστώντας τον εαυτό του κάτι σαν ημίθεο με την ερμητική σημασία, καθώς όπως αναφέρεται στα κείμενα του Ερμή Τρισμέγιστου: «Αν δεν κάνεις τον εαυτό σου ίσο με το Θεό, δεν μπορείς να κατανοήσεις το Θεό, γιατί μόνο το ίσο αντιλαμβάνεται το ίσο. (…) Αν αγκαλιάσεις στη σκέψη σου όλα τα πράγματα συγχρόνως, τις στιγμές, τα μέρη, τις ουσίες, τις ιδιότητες, τις ποσότητες, ίσως να κατανοήσεις τον Θεό.» Τα βιβλία του είναι άκρως αντίθετα με τις Χριστιανικές θεολογικές θέσεις της εποχής, καθώς πίστευε στην δυνατότητα θέωσης του ανθρώπου μέσα από τη χρήση των μαγικών ιδιοτήτων της Φύσης και των συμπαντικών δυνάμεων, ενώ στα βιβλία του επίσης δίνει λεπτομερείς περιγραφές των επικλήσεων και τελετουργιών που θα επέτρεπαν την αντίληψη των ανώτερων πεδίων.

Αυτό ακριβώς το σύστημα δίδασκε ο Μπρούνο σε φοιτητές, ευγενείς, και βασιλείς, κατά τις περιπλανήσεις του στα μήκη και τα πλάτη της Ευρώπης, σε μια προσπάθεια να επαναφέρει μια μαγική αντίληψη ενός σύμπαντος όπου όλα είναι αλληλένδετα και σφύζουν από ζωή, όπου οι άνθρωποι απορροφούν τη γνώση των δαιμόνων και των θεοτήτων σε μια διαρκή ιερουργία που φτάνει ως τη θέωση…

Ο Μπρούνο Σήμερα

Χαρισματικός Μάγος, ή πλανόδιος κι εκκεντρικός αιρετικός; Πεπαλαιωμένες κοσμοαντιλήψεις ή ψίθυροι του παρελθόντος που έχουν κάτι να προσφέρουν στον καλωδιωμένο παρόν;

Ό Μπρούνο ήταν κάτι περισσότερο από δάσκαλος με την παραδοσιακή έννοια. Δεν δίδασκε, ζούσε τη διδασκαλία των αρχαίων φιλοσόφων και μυημένων της αρχαιότητας, δεν φοβήθηκε την γελοιοποίηση, τη ξενιτιά, αλλά και τη μοιραία απειλή της Ιεράς Εξέτασης, και παρ’ότι του δόθηκαν επανειλημμένως ευκαιρίες να ανακαλέσει τα πιστεύω και τα γραφόμενά του για να σωθεί, αρνήθηκε. Έχουν ενδιαφέρον τα λόγια του όταν του ανακοινώθηκε η ποινή εκτέλεσής του: «Ίσως εσείς που εκδίδετε αυτή την απόφαση εναντίον μου, την φοβόσαστε περισσότερο από εμένα που την ακούω.»

Αν προσπαθήσουμε να αποκρυσταλλώσουμε την ουσία της μαγικής διδασκαλίας του Μπρούνο, κάτι που είναι αδιάρρηκτα συνυφασμένο με την ανάπτυξη της μνημοτεχνικής, ουσιαστικά καταλήγουμε στην εικόνα ενός απέραντου, ζωντανού και νοήμονος σύμπαντος, στο οποίο ο άνθρωπος, αντί να είναι απλά μια ασήμαντη κουκκίδα σε έναν επίσης ασήμαντο πλανήτη, δεν έχει απλά δημιουργηθεί κατ’εικόνα και κατ’ομοίωση με τον Θεό, αλλά του έχουν δοθεί όλα τα εργαλεία και όλες οι ικανότητες να γίνει ίδιος με τον Θεό. Ο Μπρούνο έβλεπε τον Θεό σε κάθε στοιχείο της φύσης, σε κάθε πέτρα, κάθε άρωμα, κάθε σύννεφο και κάθε νότα της ανθρώπινης φωνής, και χρησιμοποιώντας κάθε μέρος του είναι του, τόλμησε να αναζητήσει τον Θεό του για να τον κοιτάξει στα μάτια, όχι ως υπηρέτης ή ταπεινό δημιούργημα, αλλά δικαιωματικά ως ίσος, έχοντας καταφέρει να ενεργοποιήσει όλα τα χαρίσματα που του το επέτρεπαν.

Ο Μπρούνο είχε συνειδητοποιήσει ότι η μνήμη είναι ένα πανίσχυρο εργαλείο, και αντιμετώπισε το νου του ως υπέρτατη οδό πνευματικής ανύψωσης. Χρησιμοποιούσε την ύλη ως συμβολική βάση, είτε με τη μορφή φυλαχτών, είτε διαγραμμάτων, για να αποτυπώσει έναν συμβολικό μακρόκοσμο στο νου του, τον οποίο μετουσίωνε σε πνευματική επαφή με τον πραγματικό μακρόκοσμο. Άλλωστε, το «Πανταχού Παρόν και τα πάντα Πληρών,» σε αυτή την θεϊκή ιδιότητα αναφέρεται, και ίσως αξίζει πράγματι να επανεξετάσουμε τι μπορεί να ήθελε να πει ο Ιησούς με τη φράση «απεκρίθη αυτοίς ο Ιησούς·ουκ έστι γεγραμμένον εν τω νόμω υμών, εγώ είπα, θεοί εστέ;» (Κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο 10:34)

Σε έναν κόσμο όπου πλέον τα βοηθήματα μνήμης είναι τόσο πολλά που αδυνατούμε να θυμηθούμε ακόμη και τα γενέθλια αγαπημένων μας προσώπων, και που η πληροφορία έχει αντικαταστήσει τη γνώση, ίσως αξίζει να αναλογιστούμε ποια, τελικά, είναι η πραγματική χρήση αυτού του εργαλείου που ο Πλάτωνας πρώτος θεώρησε λίκνο όλων των γνώσεων του σύμπαντος. Ακούγεται αλαζονική η φιλοδοξία του να αποζητά κανείς να γίνει ίσος με τον Δημιουργό του, αλλά ίσως θα πρέπει να συλλογιστούμε τι ακριβώς σημαίνει μια τέτοια διαδικασία και μια τέτοια ιδιότητα, γιατί στην ουσία σημαίνει να ανακαλύψουμε τελικά, τι είμαστε αλλά και ποιοι – το ζητούμενο όλων των σκεπτόμενων ανθρώπων από τη πρώτη στιγμή που θα αντικρύσουν πραγματικά έναν καθρέπτη. Σαφώς δεν αναφερόμαστε σε μια προσπάθειας ανύψωσης του εγώ σε βαθμό παθολογικής μεγαλομανίας, αλλά αφενός για την σκληρή εξάσκηση και ανακάλυψη των ορίων του νου μας, και αφετέρου για την σταδιακή συνειδητοποίηση ότι αυτό που βρίσκεται μέσα μας, βρίσκεται κι εκτός μας, και τα δύο βρίσκονται σε έναν αέναο χορό αλληλεπίδρασης. Ο Μπρούνο ανέπτυξε τα περίπλοκα συστήματά του για βοήθημα, για να μπορέσει κανείς, με τη χρήση των νοητών απεικονίσεων να επικαλεστεί την βοήθεια και τη φύση των δαιμόνων, έτσι ώστε πέτρα –πέτρα κι άστρο-άστρο, να αρχίσουμε να αντιλαμβανόμαστε ότι «όπως επάνω, έτσι και κάτω» όχι ως ένα χιλιοειπωμένο ρητό, αλλά μέσα σε κάθε κύτταρο του είναι μας.

Αισίως η σύγχρονη επιστήμη έχει πλέον τεκμηριώσει το γεγονός ότι τα φωτόνια επιδεικνύουν συνειδητότητα, ότι όχι απλά τα κύτταρα, αλλά μέχρι και το DNA έχει μνήμη, και ότι η συνειδητή βούληση επιφέρει απτά αποτελέσματα στην ύλη.

Κατά την Αναγέννηση ο Μπρούνο το ονόμαζε Μαγεία, η Εκκλησία αίρεση, και κάποιοι εύπιστοι, θαύμα. Μήπως ο αδικοχαμένος Τζιορντάνο Μπρούνο θα δικαιωθεί τελικά στον αιώνα μας, που το φαινόμενο αυτό ίσως ονομαστεί Ζωντανό Σύμπαν; Και αν ναι, πόσοι από εμάς θα τολμήσουν να αναζητήσουν τα μάτια του Θεού;

Βιβλιογραφία

  • Ann N Y Acad Sci. 2001 Apr;929:74-104. Consciousness, the brain, and spacetime geometry. Hameroff S.
  • Arthur Young, The Reflexive Universe (1999)
  • D. Bohm, Wholeness and the Implicate Order (2002)
  • Frances Yates, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition (1964)
  • Arielle Saiber, Giordano Bruno and the Geometry of Language, (2005)
  • Giordano Bruno: Cause, Principle and Unity: And Essays on Magic (Cambridge Texts in the History of Philosophy) Richard J. Blackwell (Editor), Robert de Lucca (Editor), Alfonso Ingegno (Introduction) (1998)
  • Hilary Gatti, Giordano Bruno and Renaissance Science (2002)
  • Ingrid D. Rowland, Giordano Bruno: Philosopher / Heretic, (2009)
Advertisements